Monthly Archiv: نوامبر, 2018

مقاله رایگان درباره جهانی شدن، فناوری اطلاعات، سهم بازار، مصرف کنندگان

«تبلیغات» بوده است. علت این امر را نیز می توان سهولت کاربرد، قیمت کم، دسترسی به تعداد بسیار زیاد از مشتریان بالقوه و مواردی مشابه دانست.
از نقطه نظر پست های سنتی، بازار ارتباطات تنها شامل محصولاتی خواهد بود که ممکن است به طور مستقیم جایگزین نامه شوند. اما باید توجه نمود که اطلاعات ممکن است به روش های غیر کتبی مانند روش های دیداری و یا شنیداری نیز منتقل شود. براساس مطالعات صورت گرفته در بازار ارتباطات مشاهده می شود که سهم نامه به عنوان بخشی از بازار کلان ارتباطات رو به کاهش است. به عبارتی در رقابت میان بدیل های نوین الکترونیکی، نامه در حال از دست دادن سهم بازار خود است.
اتحادیه جهانی پست در سال ۲۰۰۹ مطالعه ای انجام داد که در آن پس از بررسی سهم بازار بخش های مختلف بازار ارتباطات در سال۲۰۰۵ ، به پیش بینی سهم بخش های مختلف بازار ارتباطات در سال ۲۰۱۵ پرداخته است. مطابق نتایج حاصله، در حالی که سهم بازار نامه های فیزیکی در سال۲۰۰۵، به میزان ۱۱۹.۶درصد بازار ارتباطات بوده است، پیش بینی شد که سهم بازار نامه های فیزیکی در بازار ارتباطات، در سال ۲۰۱۵ به کمتر از ۱۴.۵درصد افول نماید.
از نقطه نظر استفاده ابزار ارتباطی بازار ارتباطات را می توان به بازار پیغام ها۶۷، انتشارات۶۸، تبلیغات۶۹ و خدمات تعاملی۷۰ تقسیم بندی نمود. در گزارشی که در سال ۲۰۰۹ توسط شرکت پیتنی بوز منتشر گردید، نرخ رشد نامه در مقابل سایر بدیل های الکترونیکی در بخش های مذکور در بازار ارتباطات مورد بررسی قرار گرفته است. خلاصه نتایج این مطالعه در نمودار صفحه بعد آورده شده است.
نمودار۲-۲ : نرخ رشد نامه در مقایسه با سایر بدیل ها در بازار ارتباطات ۲۰۰۰- ۲۰۱۰
Source: ADL and PB Communications Market Report (2010)
همانطور که به وضوح دیده می شود، رشد سایر بدیل ها در اثر پیشرفت هایی که در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات صورت گرفته است، در تمامی بخش های بازار، از رشد نامه که نمایانگر پست سنتی در آن بخش هاست، مشخصاً بیشتر است. بر اساس آنچه گفته شد، ظهور و حضور فنآوری های نوین ارتباطی با کسب سهم قابل توجهی از بازار ارتباطات توسط آن ها همراه بود، اما همانطور که قبلا نیز اشاره شد، نکته ای که توجه و تعجب صاحبنظران و تحلیلگران صنعت پست را برانگیخت، ادامه روند رو به رشد صنعت پست علیرغم پیشرفت های فناوری اطلاعات و ارتباطات بود. به نظر می رسد این فنآوری ها از یک سو خود بوجود آورنده بازارهای جدید ارتباطی هستند و از سوی دیگر اثری متقابل با دیگر وسایل ارتباطی از جمله پست دارند. در این رابطه توجه به موضوعت دیگری نیز قابل ملاحظه خواهد بود.
۱۱-۲-۳-علاقه مصرف کنندگان به استفاده از کاغذ
در سال۲۰۰۲ مطالعه جالبی مبنی بر ترجیح استفاده کنندگان از ابزارهای ارتباطی انجام شد.۷۱ در این مطالعه به کمک روش های مطالعه بازار۷۲ ترجیح افراد در استفاده از کاغذ در مقابل ابزارهای الکترونیکی (در موارد متعددی که به صورت سنتی، کار تنها از طریق کاغذ انجام می شد) مورد مطالعه و بررسی قرارگرفت. در این مطالعه کاربردهای وسیعی در محدوده محصولات چاپی مانند کتاب ها، مجلات و روزنامه ها تا خدمات بانک، مانند پرداخت قبوض و … بررسی گردید.
نتایج مطالعه نشان داد که در محدوده وسیعی از کاربردها، همچنان افراد ترجیح می دهند که از ارتباطات کاغذی استفاده نمایند. در مواردی هم دیده شد که مصرف کنندگان از ترکیبی از ارتباطات کاغذی و ارتباطات الکترونیکی استفاده می کردند. اما نکته و نتیجه بسیار جالب و قابل توجه این بود که در هیچکدام از کاربردها برتری مطلق ارتباطات الکترونیکی وجود نداشت.
نمودار۳-۲ : ترجیح استفاده کنندگان برای دریافت مطالب
Source: “The Future of Paper”, Info Trends/ CAP
نمودار فوق به وضوح نقش تکمیل کنندگی ابزار الکترونیکی و کاغذ را نشان می دهد. همانطور که قبلاً هم اشاره شد، در مواردی هم که ارتباطات کاغذی اولویت مطلق مصرف کنندگان را ندارد، ترکیبی از ارتباطات کاغذی و ارتباطات الکترونیکی مورد استفاده قرار می گیرد و تنها در یک مورد یعنی «سایر نامه های مستقیم» بیش از ۲۰ درصد افراد ترجیح می دهند که از ارتباطات الکترونیکی استفاده نمایند. صاحبنظران علت اولویت ارتباطات کاغذی نزد افراد را در کارآیی انتظاری۷۳ بیشتر ارتباطات کاغذی می دانند. هنگامی که از افراد در مورد اثربخشی هرکدام از ابزارها (کاغذی و الکترونیکی) سوال شد، نتایج به دست آمده نشان داد که اکثریت افراد معتقدند که بیشترین کارایی کتب و مجلات هنگامی است که در قالب کاغذی چاپ و در اختیار شخص استفاده کننده قرار گیرد. بررسی ها بیانگر این است که در اقلامی مانند کتاب، مجلات،‌ روزنامه و نامه مستقیم کماکان تمایل به استفاده از نسخه کاغذی وجود دارد.
مطالعات جدیدتر نیز این موضوع را تأیید می کند. در تحقیق سال ۲۰۰۷ پست دانمارک، ۷۵ درصد پاسخ دهمندگان ترجیح می دادند اطلاعات کسب و کارها یا سازمان های دولتی را از طریق پست دریافت کنند تا ایمیل. آن ها مکاتبات ارسالی از طریق پست را نسبت به مکاتبات اینترنتی جدی تر می گرفتند. مطالعه دیگری که شرکت پیتنی بوز در سال ۲۰۰۷ انجام داد، رجحان پست سنتی را تأیید می نماید. در این مطالعه ۷۳ درصد پاسخ دهندگان پست سنتی و ۱۸ درصد ایمیل را برای دریافت تبلیغ محصولات جدید ترجیح می داده اند. (مجله یونیون پستال)
واقعیت این است که از زمانی که مبحث جهان بدون کاغذ۷۴ در عصر ارتباطات مطرح شد، مصرف کاغذ روز به روز افزایش یافته است. همین اتفاق برای «نامه» در صنعت پست افتاده است. به عنوان نمونه، در ایالات متحده مصرف سرانه کاغذ از ۳۰۵ کیلوگرم در سال۱۹۹۵ ، به بیش از۳۴۵ کیلوگرم در سال۲۰۰۹ رسیده است. در طی همین زمان، مصرف سرانه کاغذ در اروپا از ۱۶۵ کیلوگرم به ۱۹۰ کیلوگرم رسیده است. (سلن و هارپر،۲۰۱)
بنابر عقیده صاحبنظران، علت این امر آن است که افراد نامه های الکترونیکی خود را چاپ می نمایند و بیشتر ترجیح می دهند بجای خواندن نامه های خود بر روی صفحه مانیتور، آن ها را بصورت چاپ شده و بر روی کاغذ بخوانند.
۱۲-۲-۳-نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در جانشینی نامه
شکی نیست که بدیل های الکترونیکی تا حدودی جایگزین نامه ها در پست های سنتی شده اند. با این وجود شواهد نشان می دهند که بدیل های الکترونیکی جایگزین تمامی نامه ها نشده اند و همچنین در بسیاری موارد پیشرفت های فناوری اطلاعات و ارتباطات باعث تولید مکتوبات و نامه های بیشتر شده است.
در مطالعات انجام شده، مفهومی تحت عنوان طیف جایگزینی۷۵ در ارتباط با تاثیر فناوری اطلاعات بر نامه پستی معرفی شده است. در این طیف، تاثیرهای محتمل زیر در نظر گرفته شده است :
جایگزینی مستقیم۷۶
جایگزینی غیر مستقیم۷۷
تکمیل نمودن۷۸
تولید غیر مستقیم نامه بیشتر
تولید مستقیم نامه بیشتر
مفاهیم عناصر تشکیل دهنده طیف جایگزینی در نمودار زیر آورده تعریف شده اند.
نمودار ۴-۲- طیف جایگزینی نامه
Source: Jimenez (2003)
پیشرفت هایی که در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات، جهانی شدن و آزادسازی فعالیت های تجاری وتوسعه محصولات و خدمات در طی دو دهه گذشته اتفاق افتاده است، تمامی بخش های تولیدی و خدماتی کشور را، البته با تاخیر نسبت به کشورهای پیشرفته، تحت تاثیر خود قرار داده است. در این میان صنعت پست کشور نیز از این قاعده مستثنی نبوده و به دلیل ماهیت فعالیت های خود در بازار ارتباطات، تاثیر چشمگیری از این تحولات پذیرفته است.
اثرات این تحولات در پست کشور نیز مشاهده می شود. ارائه خدمات اینترنتی از طریق وب سایت پست، همچنین محصولات و خدمات جدید پستی که در بستر پیشرفت های ایجاد شده در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات به وجود آمده است، از جمله این تحولات هستند. برخی از محصولات و خدماتی که با استفاده از فنآوری های جدید در پست کشور راه اندازی شده اند، عبارتند از :
* خرید و فروش اینترنتی
* گویای دو سویه
* صندوق پست صوتی
* پست یافته
* پست هیبرید (ترکیبی)
* رهگیری مرسولات پست پیشتاز
* تمبر شخصی
* و …
به طور کلی با پیشرفت فناوری در زمینه های مختلف و به خصوص در بازار ارتباطات، بدیل های متنوع تری در پیش روی استفاده کنندگان از خدمات ارتباطی قرار می گیرد که طبیعتاً حق انتخاب بیشتری را در اختیار مشتریان قرار می دهد. با این وجود این فنآوری ها خود می توانند به فرصتی برای ایجاد بازارهای جدید ارتباطی و ایفای نقش پست در این بازارها تبدیل شوند. در این راستا اینترنت خود به زمینه ای برای ایجاد بازارهای مجازی خرید و فروش بدل شده و پست تنها سازمانی است که می تواند به خوبی از عهده نقش ارتباط گری بین فروشندگان و خریداران این فروشگاه های مجازی بر آید.
۱۳-۲-۳-بررسی جهانی شدن و اثر آن بر پست
۱-۱۳-۲-۲-جهانی شدن چیست؟
صندوق بین المللی پول۷۹، جهانی شدن را این گونه تعریف می نماید : «رشد وابستگی و ارتباط اقتصادی کشورها در سراسر جهان از طریق افزایش حجم و تنوع مبادلات بین المللی محصولات و خدمات، جریان آزاد سرمایه های بین المللی، و انتشار و نفوذ سریع و وسیع فناوری.» همچنین مجمع بین المللی جهانی شدن۸۰ تعریف جهانی شدن را چنین ارائه می نماید : «وجود تمایل و کشش به سمت یک سیستم اقتصاد جهانی توسط مبادلات فراملی شرکت ها و بانک ها.»
گر چه تعاریف بیشماری در مورد جهانی شدن ارائه شده است، ولی همگان متفق القول اند که جهانی شدن ابعاد و جنبه های وابسته و مرتبطی دارد که می بایستی مد نظر قرار گیرند. این ابعاد که در شکل بصورت شماتیک نمایش داده شده اند، عبارتند از : اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و تکنولوژیکی
شکل۲-۲ : ابعاد جهانی شدن
با توجه به این که ابعاد فوق الذکر در تعیین کیفیت زندگی افراد تاثیر به سزایی دارند، مزایا و معایبی که جهانی شدن به همراه دارد، بسیار مورد بحث قرار گرفته است و باعث شده است که جهانی شدن، نظر تعداد زیادی موافق و منتقد را در سراسر دنیا به خود جلب نماید.
از نقطه نظر اقتصادی، جهانی شدن مبادلات موجب شده تا انسان به محدوده بسیار گسترده تری از محصولات اعم از کالاها و خدمات دسترسی پیدا نماید. موقعیتی که در طول تاریخ سابقه نداشته است. در نتیجه جهانی شدن، هر کس می تواند محدوده وسیعی از کالا و خدمات از ماشین های آلمانی، تا قهوه کلمبیایی، لباس های چینی، فرش ایرانی، موسیقی آمریکایی و نرم افزارهای هندی را خریداری نماید. از سوی دیگر، مخالفان جهانی شدن معتقدند که این پدیده ممکن است منجر به تخریب صنایع ملی، محیط زیست و از دست دادن شغل تعداد زیادی از افراد

مقاله رایگان درباره فناوری اطلاعات، ایالات متحده، کامپیوترها، تلفن همراه

ارائه دهنده این خدمات هستند) از دریافت خدمات ارتباطی پستی گفته شد، شواهد و قرائن حاکی از برتری پست نسبت به دیگر مجاری تأمین کننده این خدمات است. به این ترتیب دلیل عدم استقبال لازم از پست را می توان در عوامل دیگری، علاوه بر عوامل مذکور جستجو کرد.
۶-۲-۳-تحولات جهانی و اثر آن بر پست
پست، به عنوان سازوکاری ارتباطی، از دیر باز نقشی اساسی در برقراری ارتباط و پیوند بین ملل و جوامع بر عهده داشته است. این نقش، در عصر حاضر که عصر ارتباطات نام گرفته، نه تنها حذف نشده بلکه شکلی نوین به خود گرفته است. پست امروز در کنار سایر وسائل ارتباطی، نظیر رادیو، تلویزیون، مطبوعات، تلفن، نمابر و اینترنت به ایفای نقش ارتباطی خود می پردازد. اما ایفای این نقش تحت الشعاع شرایط و پدیده های نوین قرار گرفته است.
در این بخش تلاش بر این است تا با نگاهی جامع به بررسی پدیده های تاثیر گذار بر ارتباطات دنیای معاصر پرداخته و آثار تحولات جهانی را بر پست مورد کنکاش قرار دهیم. از این رو تحولات حوزه فنآوری ارتباطات، جهانی شدن، آزاد سازی و خصوصی سازی با توجه به شرایط داخلی و وضعیت حاکم بر پست کشور، مورد بررسی قرار می گیرد.
۷-۲-۳-بررسی تحولات ارتباطات و فناوری اطلاعات و اثر آن بر پست
در طی سه دهه گذشته و با پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات، همواره شاهد پیدایش بدیل های گوناگون الکترونیکی و تاثیر چشمگیر آن بر بازار ارتباطات و متعاقباً صنعت پست بوده ایم. به عنوان نمونه همواره پیشرفت فناوری اطلاعات به عنوان تهدیدی جدی برای «نامه» به شمار می رفت. اما به راستی آیا پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات باعث کاهش حجم و ترافیک نامه های پستی شده است؟
طی سال های دهه ۱۹۷۰ میلادی، بدیل های گوناگونی که جایگزین محصولات پستی به حساب می رفتند، به سرعت و با نرخ رشد قابل ملاحظه ای پدیدار شدند. اما بر خلاف انتظار و پیش بینی های موجود، مشاهده شد که حجم نامه ها نیز، اگر چه با نرخ رشدی به مراتب کمتر، رو به افزایش است. تحلیلگران و اقتصاد دانان معتقد بودند که مکانیزمی پیچیده تر از یک جایگزینی ساده در صنعت پست و به طور کلی در بازار ارتباطات در حال شکل گیری است. (گویسلن، پی یر، ۱۳۸۴ : ۲۹)
در حقیقت این موضوع به اثبات رسید که نمی توان تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر صنعت پست را با یک سری روابط ساده و کاملاً قابل پیش بینی، بررسی کرد. البته این مسئله در طول تاریخ همواره با پیشرفت فنآوری ها در زمینه های مختلف وجود داشته است. به عنوان نمونه همیشه پیش بینی می شد که با معرفی و رواج «سینما»، «تئاتر» مخاطبان خود را از دست خواهد داد، و یا «رادیو» جایگزین «روزنامه» خواهد شد و «تلویزیون» جای «رادیو» را خواهد گرفت، رواج «تلفن»، «نامه» را منسوخ خواهد کرد و مواردی مشابه که هیچکدام به واقعیت نپیوستند. در مقابل البته برخی فنآوری های قدیمی به دلیل محدودیت هایی که داشتند، مانند تلگراف تقریباً منسوخ شده اند. بر این اساس لازم است با نگاه دقیق تر و با در نظر داشتن اطلاعات و آمار موجود به تحلیل این مسئله پرداخته شود.
۸-۲-۳-تاثیر فن آوری های ارتباطی بر پست
بدیل های گوناگون الکترونیکی مانند فکس، اینترنت و نامه الکترونیکی به سرعت در میان اقشار مختلف جامعه نفوذ نمودند و با ارائه امکانات بهتر و تسهیل کارها، تاثیر مهمی بر بازار ارتباطات گذاشتند تاثیر و ردپای پیشرفت های مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات به وضوح در حجم نامه های اروپا و آمریکا از سال های ۱۹۸۷ تا۲۰۱۰ میلادی دیده می شود. بطور خاص کاهش رشد ترافیک مرسولات پستی، در سال های ۲۰۰۶،۲۰۰۷ و ۲۰۸۸ کاملاً مشهود است.
ننمونه های زیر سرعت رواج بدیل های نوین در بازار ارتباطات و پست را بهتر مشخص می نماید :
– در سال ۱۹۹۰ بیش از ۵۰۰ میلیون تلکس در ایالات متحده مخابره شده است.
– تعداد فکس از ۸ میلیون در سال۱۹۶۷ ، به بیش از ۷۸۷ میلیون در سال ۱۹۹۰ در ایالات متحده رسیده است.
– حجم پیغام هایی که از رایانه های شخصی مخابره شده است، از ۱۷۱ میلیون در سال۱۹۷۲ به تعداد ۹۳۰ میلیون در سال ۱۹۸۰ افزایش داشته است۴۷.
اینترنت در دهه ۱۹۶۰ ، تنها به عنوان یک کانال ارتباطی میان دانشگاه ها و مراکز پژوهشی دولتی شناخته شده بود. در آن سال ها اینترنت امکان ارتباط و به اشتراک گذاری تعداد زیادی کامپیوتر را در محدوده کشور ایالات متحده آمریکا فراهم می نمود. اما ۳۰ سال بعد یعنی در سال ۱۹۹۳ بود که با معرفی شبکه جهانی وب۴۸، اینترنت به عنوان یک ابزار عمومی برای برقراری ارتباط با سرعت بسیار بالا به کاربران معرفی شد. سرعت رشد استفاده کنندگان از فناوری های نوین از گذشته بسیار بالاتر است و بدلایل مختلف از جمله ارتباطات پویا و سریع و توسعه خدمات ارتباطی در برخی از موارد حیرت انگیز است.
بر اساس مطالعه ای که توسط دانشکده مدیریت و سیستم های اطلاعاتی دانشگاه برکلی۴۹ در سال ۲۰۰۹ میلادی صورت گرفت، تخمین زده شد که در سال ۲۰۱۰ ، در سراسر دنیا ۵ اگزابایت (معادل بایت) اطلاعات بر روی کاغذ، فیلم و نوارهای مغناطیسی ذخیره شده است. این در حالی است که بیش از سه برابر این حجم یعنی در حدود ۱۸ اگزابایت اطلاعات توسط فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات مانند اینترنت، موبایل، کامپیوترهای شخصی و … جریان پیدا می کند.
تحلیلگران پست در مواجهه با تغییرات ناشی از پیشرفت های فناوری اطلاعات و ارتباطات، رویکردها و پیش بینی های متفاوتی ارائه کرده اند از آن جمله :
«اگر خدمات پستی نتواند بهبود یابد، بسیاری از متخصصان بر این باورند که بیش از ۶۰ درصد نامه ها توسط کانال های الکترونیکی در سال ۲۰۱۲ منتقل خواهد شد.»۵۰
۹-۲-۳-اینترنت و پست
یکی از مهمترین چالش هایی که صنعت پست با آن مواجه است، رواج استفاده از اینترنت است. از مهمترین نکات قابل توجه که به اهمیت مطالعه تاثیر اینترنت بر بازار پست می افزاید، سرعت نفوذ اینترنت در میان استفاده کنندگان از آن است.
نمودار زیر نشان دهنده سرعت رواج ابزارهای مختلف ارتباطی در میان شهروندان آمریکایی و به عبارتی نرخ نفوذ ابزار رسانه ای در میان کاربران ایالات متحده می باشد. نمودار نشان دهنده این واقعیت است که اینترنت در کمتر از ۵ سال توانسته است در میان ۵۰ درصد شهروندان ایالات متحده نفوذ نماید، در حالی که برای نفوذ روزنامه در میان همان درصد از شهروندان، بیش از ۱۰۰ سال زمان سپری شده است.
نمودار ۱-۲ : زمان مورد نیاز (به سال) برای نفوذ رسانه در میان افراد جامعه آمریکا
Source: Gartner G2 (2010), InfoPlease (2011), Carey (2005)
از ساده ترین ابزارهایی که به کمک رواج اینترنت در دسترس عوام قرار گرفته، نامه الکترونیکی۵۱ بوده است. حجم نامه های الکترونیکی که به سرعت مورد استفاده تعداد بسیار زیادی قرار گرفت، در سال ۱۹۹۵ توانست از حجم نامه های پستی فیزیکی پیشی بگیرد. طرح شماتیک زیر تاریخچه استفاده از نامه الکترونیکی را نشان می دهد.
جدول ۱-۲ : تاریخچه اختراع و شیوع نامه الکترونیکی
این روند را بطور کلی در همه جوانب فنآوری اطلاعات و ارتباطات می توان مشاهده کرد. از سوی دیگر آمارها و مطالعات نشان می دهد که در مجموع فاصله دیجیتالی۵۲ میان کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه بسیار کاهش یافته است. آمار منتشر شده توسط اتحادیه جهانی ارتباطات۵۳ در ۱۰ سال منتهی به ۲۰۱۰ نشان می دهد که فاصله دیجیتالی در زمینه های تعداد خطوط ثابت تلفن، متقاضیان تلفن همراه و استفاده کنندگان از اینترنت میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، پیوسته کاهش یافته است.
شایان ذکر است که فاصله دیجیتالی شاخصی است که از تقسیم نرخ نفوذ فناوری در کشورهای توسعه یافته بر نرخ نفوذ در کشورهای در حال توسعه به دست می آید و نشانگر فاصله این کشورها در دسترسی و استفاده از فناوری های اطلاعات و ارتباطات می باشد.
در حالی که فاصله دیجیتالی میان کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه در سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ در زمینه متقاضیان تلفن همراه از۲۷ به ۴ کاهش یافته است، فاصله دیجیتالی در زمینه تعداد خطوط ثابت تلفن در میان این کشورها در دهه مذکور از ۱۱ به۴ کاهش یافته است۵۴.
۱۰-۲-۳-تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر پست
یکی از مطالعات بسیار جامعی که در خصوص تاثیر فناوری بر پست انجام شده است، مطالعه ای است که توسط آرتور دی لیتل۵۵ صورت گرفته است. این مطالعه که به عنوان یک بررسی جامع و مرجع در بحث تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در دنیا شناخته شده است، بارها توسط صاحبنظران پستی اصلاح و به روز شده است. در این مطالعه محدوده وسیعی از فناوری هایی که می توانند به عنوان جایگزینی برای نامه ها به شمار آیند، مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است. به عنوان یک بررسی کلی، آرتور دی لیتل فناوری هایی که می توانند به نوعی تامین کننده نیازهای پستی باشند را در محدوده بسیار وسیعی (شامل منزل، اداره، مغازه، نقاط فروش، فعالیت های سیار و شبکه های مخابراتی) مورد بررسی قرار داده است. بر اساس مدل مطرح شده، شرکت پیتنی بوز۵۶ که یک شرکت معتبر در زمینه مطالعه و ارائه راهکارهای پستی۵۷ است، فناوری های جدید ارتباطی که به نوعی می توانند بر صنعت پست تاثیر گذار باشند را در قالب جدول زیر قرار داده است.
جدول ۲-۲ : فناوری های جدید تأثیر گذار بر پست
در منزل و کسب و کار
در مکان های عمومی
از طریق شبکه
مکانیزم های پرداخت
شبکه
مانند کامپیوترهای شخصی، فکس، خدمات اطلاعاتی منزل۵۸ مثل تلتکس، ویدئوتکس و …
مانند کیوسک های الکترونیک۵۹، دستگاه های خودپرداز۶۰ و …
مانند تلفن، نامه الکترونیکی، پست ترکیبی۶۱، پیغام آنی۶۲، پست صوتی۶۳، مبادله الکترونیکی داده ها۶۴ و …
مانند ارائه و پرداخت الکترونیکی قبوض۶۵، انتقال الکترونیکی وجوه۶۶، پرداخت توسط تلفن، دستگاه های خودپرداز، کارت های اعتباری، کارت های هوشمند و …
اینترنت
Source: Pitney Bowes analysis of ADL (2000)
از نقطه نظر تاریخی، به دلیل پیشرفت های حاصله در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات، صنعت پست در طول قرن بیستم همواره با چالش های گوناگونی مواجه بوده است. به طوری که در اوایل قرن بیستم رواج ابزارهای ارتباطی مانند تلفن، فکس و تلگراف و سپس شیوع استفاده از تبادل الکترونیکی داده ها، انتقال الکترونیکی وجوه، دستگاه های خودپرداز، کامپیوترهای شخصی، کیوسک های الکترونیک، استفاده از تلفن برای پرداخت قبوض و در نهایت نامه الکترونیکی، صنعت پست را با چالش های جدی مواجه نموده است.
یکی از مهمترین و بیشترین استفاده هائی که از نامه های الکترونیکی صورت گرفته، استفاده از این ابزار ارتباطی برای

مقاله رایگان درباره رضایت مشتری، رضایت مشتریان، بهبود مستمر، خدمات پستی

(فرهنگ وبستر). همچنین فرآیند را می توان مطابق مستندات ISO 9000 تحت عنوان مجموعه ای از فعالیت های مرتبط با هم یا مؤثر بر هم که ورودی ها را به خروجی ها تبدیل می کند، تعریف کرد. پس هر فرآیند مجموعه ای از مراحل ، فعالیت ها و وظایف هدفمند است که با استفاده از زیرساخت های لازم و روش ها و مکانیسم های خاص یک یا چند ورودی را به یک یا چند خروجی تبدیل می نماید. فرآیندهای عملیاتی پست به چهار مرحله شامل: قبول ، تجزیه و آماده سازی ، رهسپاری و توزیع مرسولات پستی تقسیم می گردند :
شکل (۱ – ۲): نمائی شماتیک از فرآیند عملیات پستی
الف ) مرحله قبول : شروع فرآیند عملیاتی پست با قبول مرسولات از مشتریان آغاز می شود. در این مرحله مشتری در قالب یکی از سرویس های قابل ارائه پستی، مرسوله خود را به واحدهای قبول مرسولات تحویل می دهد. مهمترین واحدهای قبول مرسولات ، دفاتر پستی شهری – روستایی ، دفاتر خدمات ارتباطی ، آژانس های پستی ، نمایندگی های پستی ، دفاتر مشترک پست و مخابرات ، تحویل در مقر فرستنده (پست تلفنی) و شایع ترین آنها که صندوق های پستی سطح معابر می باشد. این واحدها در ادارات کل پست زیر نظر اداره باجه ها سازماندهی می شوند.
در صورتیکه زمان ، سرعت و ایمنی ارسال مرسوله برای فرستنده از اهمیت خاصی برخوردار نباشد از صنادیق سطح معابر و در سایر موارد با انتخاب نوع سرویس، مرسوله به یکی از دفاتر یاد شده تحویل می گردد. درمرحله قبول کرایه پستی بر اساس سرویس انتخاب شده، محاسبه و از مشتری اخذ و به صورت تمبر بر روی مرسوله الصاق می گردد. مهمترین تجهیزاتی که در واحدهای قبول مرسولات استفاده می گردند عبارتند از : دستگاه های کامپیوتر برای ورود اطلاعات مرسولات ثبتی، چاپگر قبض رسید، چاپگر بارکد ، دستگاه لاک آب کن برای لاک و مهر مرسولات بیمه ، دستگاه تسمه کش برای بسته بندی امانات، دستگاه های نقش تمبر مکانیکی و دیجیتالی و غیره. از آنجائی که سیستم محاسبه هزینه خدمات پستی در ایران بر مبنای وزن مرسولات است، در واحدهای قبول ترازو هم نقش اساسی داشته و در هر دو نوع مکانیکی و دیجیتالی وجود دارد. در واحدهای قبول ( باجه ها) علاوه بر ورود مرسولات به چرخه عملیات پستی خدمات دیگری هم به مشتریان ارائه می شود که در قسمت بعد به تفصیل تشریح خواهد شد.
ب) مرحله تجزیه و آماده سازی : در این مرحله کلیه مرسولات قبول شده در باجه ها و دفاتر پستی به همراه نامه های انداخته شده به صندوق ها ، جمع آوری شده و در واحدی بنام «تجزیه و مبادلات» گرد هم می آیند. ادارات تجزیه و مبادلات محل بارآوری و آماده سازی مرسولات هستند. در این مرحله تمبر مرسولات با مهر تاریخدار باطل شده، تفکیک و تجزیه مرسولات براساس نشانی ها صورت می گیرد . در صورتیکه مرسولات ثبتی باشند، تعداد و شماره های آنها با برگه ثبت کنترل می شود. سپس با توجه به مسیر ارتباطات پستی بین مبدأ و مقصد و اندازه مرسولات ، دسته بندی و چهارنخ ۴۴ شده در داخل کیسه قرار می گیرد. کیسه ها بسته شده، پلمپ می گردد و اتیکتی که نشانگر مقصد ، مبداء ، وزن محموله و سایر ویژگی های لازم است به آن الصاق شده و برای ارسال، تحویل واحد رهسپاری می گردد. ماشین آلات و تجهیزاتی که در این مرحله مورد استفاده واقع می شوند، عبارتند از : دستگاه های ابطال تمبر، دستگاه های به روکردن نامه ها ، دستگاه های بارکدزنی ، دستگاه های تجزیه خودکار، تسمه نقاله و سایر وسایل مربوط به انتقال مرسولات ، پلمپ ، کامپیوتر، اسکنر و …
ج) مرحله رهسپاری : کیسه های بارآوری شده در مراحل قبل در یک برگ تحت عنوان «گذرنامه» ثبت شده و پس از تحویل به پیک از طریق وسیله نقلیه مناسب و از راه زمینی ، هوایی یا دریایی به مقاصد مورد نظر جهت توزیع حمل می گردند. عموماً در طی راه مرسولات مقاصد مختلف در دفاتر بین راه (نقاط یا دفاتر مبادله ) تحویل و تحول می گردند۴۵. با توجه به اولویت ارسال مرسولات، حجم آنها و شرایط خاص موجود از مسیر ها و وسایل نقلیه ای نظیر هواپیما، قطار، وانت ، کامیونت ، کامیون بزرگ و احیاناً کشتی استفاده می شود. دفاتر و نقاط مبادله معمولاً زیر نظر ادارات تجزیه و مبادلات اداره می شوند .
د ) مرحله توزیع : آخرین مرحله از فرآیندهای پستی«توزیع مرسولات» می باشد. در این مرحله پس از بازگشایی کیسه ها و انجام کنترل های لازم براساس نوع سرویس و اولویت هرکدام، مرسولات به گشت های نامه رسانی۴۶ تجزیه شده و برای توزیع و تحویل به گیرندگان، در اختیار موزعین قرار می گیرد.
واحدهای توزیع در بعضی ادارات پست به صورت مستقل و در برخی دیگر زیر نظر ادارات تجزیه و مبادلات سازماندهی و اداره می شوند. موزعین برای تحویل نامه ها (مراسلات) از موتورسیکلت ، دوچرخه یا گشت پیاده استفاده می کنند، ولی برای توزیع امانات و بسته ها از ماشین آلات سنگین تر مثل وانت استفاده می شود. اولویت توزیع مرسولات براساس نوع سرویس انتخاب شده در مرحله قبول صورت می گیرد و در مواردی که به هر دلیل تحویل مرسوله به گیرنده میسر نگردد، در همین مسیر و در جهت عکس به فرستنده اعاده می گردد. بعضی از مرسولات هنگام توزیع در صندوق های شخصی قرار می گیرند و گیرنده شخصاً آن ها را از صندوق بر می دارد. حالات مختلف و ویژگی های خاص هر مرحله، در بخش بعد در قالب انواع خدمات ارائه شده در پست ایران مرور می گردد.
۴-۲-۳- کیفیت و امنیت خدمات
کیفیت موضوعی است که از سال های پس از جنگ جهانی دوم در دنیا اهمیت پیدا نموده است. مرور تاریخچه دانش مدیریت و شاخه کیفیت در جهان، در کنار مرور تحولات صنایع در گرایش به این شاخه، نشان از اهمیت یافتن توجه علمی به کیفیت در بین مردم، تولید کنندگان و عرضه کنندگان کالاها و خدمات دارد. توجه به کیفیت در صنایع ایران نیز یکی دو دهه است که مرسوم گشته و مورد علاقه دست اندرکاران اجرائی سازمان ها قرار گرفته است. این توجه با گسترش میل روز افزون به دریافت نشان های بین المللی و استفاده از آن ها در تبلیغات تجاری، شدت گرفته است. خاصه آنکه بعضی از این نشان ها همچون « مد» در جامعه صنعتی و خدماتی رواج یافته است. از آن جمله می توان به تلاش برای استقرار و دریافت گواهینامه سیستم های مدیریت تضمین کیفیت، کنترل آماری کیفیت، کنترل آماری فرآیند و مدل های تعالی کسب و کار اشاره نمود.
پست ایران نیز از سال ۱۳۷۵ به منظور اخذ گواهینامه بین المللی مدیریت تضمین کیفیت، اقدامات اجرائی و آموزشی خود را آغاز نمود و در سال ۱۳۷۹ موفق گردید در دامنه ای محدود به دفاتر ستادی و مناطق عملیاتی تهران و استان تهران، گواهینامه۲۰۰۰-۹۰۰۰ISO را دریافت نماید و در سال ۱۳۸۱ این دامنه را تا سطح مراکز استان های کشور توسعه داد. در کنار اقدامات فوق می توان به کلاس های آموزشی و فرآیند نگاری اشاره نمود که به منظور ارتقاء سطح کیفی خدمات و تولیدات پستی انجام شده است. این اقدامات که به منظور افزایش کیفیت و رضایت مشتریان صورت پذیرفته، در نهایت به «تدوین خط مشی کیفیت شرکت پست» منجر گردید که به شرح زیر می باشد :
مشتریان : رضایت مشتری اساس طراحی خدمات ماست. تکریم و احترام به مشتری نخستین عامل اعتماد مشتریان ماست. رضایت مشتریان همواره به منظور ارتقای سطح رضایت آنان مورد ارزیابی قرار می گیرد.
کارکنان : کیفیت خدمات ما به کارکنان ما وابسته است. کارکنان آگاه دارای صلاحیت با استفاده از معیارهای مربوط به شغل انتخاب می شوند. ارتقاء سطح دانش و مهارتهای کا رکنان، ایجاد شرایط مناسب جهت رشد و خلاقیت آنان از طریق آموزش و توسعه، افزایش نرخ ماندگاری نیروهای مستعد، وفادار و ایجاد احساس غرور از طریق بکارگیری مکانیزمهای انگیزشی و مشارکت دادن آنان در تصمیم گیری در اولویت اول ماست.
کیفیت : امانتداری، پیشگیری از خطا به جای اصلاح، ساده سازی کار برای مشتریان و کارکنان، قبول و توزیع به موقع در محل مورد درخواست مشتری، توسعه نگرش فرآیندگرائی و ضرورت بهبود مستمر در تمام امور، تعریف ما از کیفیت است.
تامین کنندگان : نقش تامین کنندگان در عملکرد ما انکار ناپذیر است. ما تامین کنند گان خود را با توجه به معیارهای مشخص انتخاب و ارزیابی می کنیم. تامین کنندگان موثر در کیفیت ارائه خدمات پستی همکاران ما هستند که در جهت اعتلا و رفع نقاط ضعف آنان برای ارائه خدمات بهتر تلاش می کنیم.
چنانکه در خط مشی فوق توجه و تعمق صورت پذیرد می توان دریافت که نگارش این خط مشی، با عنایت به اصول اساسی و روح حاکم بر مدیریت کیفیت یعنی، مشتری گرایی، توانمند سازی پرسنل، بهبود مستمر، فرآیند گرایی و حفظ ارزش های حاکم بر سازمان صورت پذیرفته است.
همانگونه که ملاحظه می شود اقدامات خوبی برای رسیدن به سطح مطلوبی از کیفیت در پست انجام شده است، حتی مبحث مدیریت فرآیندها که از جمله شاخه های نوین در حوزه های کیفیت و تعالی سازمانی است و طی فرآیند «بهبود مستمر» تلاش می کند فرآیندها را در جهت تامین رضایت مشتریان و ذینفعان مورد بازنگری و حتی تجدید ساختار قرار دهد، در پست راه اندازی شده است. اما حقیقت آن است که برای تحقق صحیح امر کیفیت اقدامات عملیاتی کارکردی وسیع تری، فراتر از اخذ گواهینامه ها می بایست صورت گیرد. با این حال به نظر می رسد پست از لحاظ اطمینان و امنیت خدمات، بصورت نسبی وضعیت بهتری نسبت به دیگر مجاری داشته باشد، زیرا هم بر اساس آمار کنترل های سیستمی فرآیندها، درصد «محصولات نامنطبق» یا «بی ترتیبی های پستی» پایین بوده و کمتر از ۲ در میلیون مرسوله است، هم سیستم منظم و پاسخگویی برای بیمه خدمات و جبران خسارت های احتمالی دارد. اما از مجاری غیر رسمی به دلیل غیر سیستماتیک بودن فعالیت ها، هیچ آماری در خصوص امنیت خدمات ارائه شده در دسترس نمی باشد.
۵-۲-۳-سطح دسترسی
از دیگر عواملی که در ایجاد رضایت در بین شهروندان از دریافت خدمات ارتباطی پستی مؤثر است، سرعت و سهولت در کسب خدمات مورد درخواست است. این مسئله از یک لحاظ، در مفهومی تحت عنوان «سطح دسترسی» تحقق می یابد. سطح دسترسی در حقیقت به تعداد نقاطی اتلاق می شود که مشتریان می توانند از طریق آن ها خدمات مورد درخواست خود را کسب کنند. به عبارت دیگر سطح دسترسی در شاخص های مساحت و جمعیت تحت پوشش هر دفتر پستی خود را نشان می دهد. بر اساس آمار رسمی ارائه شده از سوی اتحادیه پستی جهانی در سال ۲۰۰۷ جمعیت تحت پوشش هر دفتر پستی دائمی در ایران، کمتر از ۹۰۰۰ نفر است، اگر چه این آمار در سطح قابل قبولی قرار ندارد، اما بی تردید پست در این عرصه کاملاً بی رقیب بوده و با دیگر مجاری جایگزین قابل مقایسه نیست.
بر اساس آنچه راجع به عوامل مؤثر بر رضایت مشتریان (که مرتبط با سیستم داخلی سازمان

مقاله رایگان درباره خدمات پستی، حمل و نقل، فعالیت های اقتصادی، ناصرالدین شاه

(سرویس چک های پستی) و نیز پرداخت حقوق مستمری بگیران، شاغلین و معذورین، ثبت نام متقاضیان حج عمره، ثبت نام متقاضیان تلفن و اخذ ودیعه و اقساط آن و پس اندازهای پستی این امکان را به وجود می آورند که هم مشتریان و هم سازمان های مربوط صرفه جویی های بسیاری در وقت و پول خود داشته باشند. مزیت پرداخت حساب های مختلف از طریق حواله های پستی، سرعت عملیات و اقتصادی بودن آن ها است.
پست از طریق سرویس چک های پستی در توسعه پول های اعتباری (کارت های اعتباری) سهیم خواهد بود. پست با سرویس صندوق پس انداز پستی یک وسیله غیرقابل جانشین برای گردآوردی پس اندازهای کوچک مردمی خصوصاً در نقاط غیر برخوردار است، پس اندازهایی که برای توسعه اقتصادی کشور ضرورت دارد. در تمایز با بانک های سنتی مستقر در شهرها، ادارات پست این مزیت را دارند که بسیار به مردم و پس انداز کنندگان نزدیک اند چرا که واحدها و سرویس ها پستی در تمامی سطح کشور گسترده اند.
صندوق پس انداز پستی می تواند حتی در شمار سرویس های اولیه و ضروری برای کشورهای در حال رشد به حساب آید. پست یک مرکز توسعه کار است و در سطح هر کشور جزء کارفرمایان بزرگ بشمار می رود. پست یک مشتری بزرگ برای صنایع ساختمانی، اتومبیل، تجهیزات الکترونیکی و کامپیوتری، مبلمان، کاغذسازی، چاپ و … بشمار می رود.
پست بعنوان یک استفاده کننده از راه های ارتباطی، موجب توسعه های زیربنایی می شود. بعلاوه پست می تواند منبع اصلی اطلاعات مورد نیاز کشاورزان برای مبادله محصولاتشان باشد (خصوصاً در کشورهای در حال توسعه).
از سوی دیگر تغییر در متغیرهای اقتصادی خارج از پست می تواند بر کارکرد پست تاثیر داشته باشد. بنابراین سرمایه گذاری در بخش های مختلف اقتصادی (اعم از کشاورزی، صنعت، خدمات و … ) موجب رشد وتوسعه فعالیت های بخش های کارکردی شده و به تبع آن نیاز به ارتباطات گسترش یافته و در نتیجه تقاضا برای خدمات پستی افزایش می یابد.
بخش سوم
۳-۳- خدمات ارتباطی پست
۱-۳-۳- مقدمه
امروزه صنعت خدمات پستی نقشی غیرقابل انکار در رفاه اجتماعی ورشد اقتصادی کشورها پیدا کرده است. قبل از اینکه با ماهیت و نحوه فعالیت این صنعت در ایران آشنا شویم، نگاهی به واژه شناسی «صنعت خدمات پستی» خواهیم داشت .
دائره المعارف آمریکانا۳۵ « صنعت» را مجموعه ای از فعالیت های اقتصادی تعریف کرده که کالا یا خدمات مشابهی تولید می کنند. این فعالیت ها از منابع موجود (مواد ، سرمایه ، نیروی انسانی ، انرژی ، تکنولوژی ، اطلاعات ، ابزار و …) استفاده نموده و کالا یا خدماتی در جهت رفع نیازهای انسان و جوامع انسانی تولید می کنند. «صنعت» در واقع در تلاش است تا به صورت مستمر در جهت بهبود کارآیی و بهره وری با استفاده از منابع کمتر، بازده بهتری به دست دهد . از این جهت پویایی و نوسازی و نوجویی یکی از ویژگی های صنعت است. بنابراین صنعت می تواند به عنوان یکی از عوامل تحول اجتماعی، بنیانگذار تمدن شود و در زندگی بشر آغازگر تحولی شود که همه بنیان های زندگی وی را تغییر دهد (عباسپور، ۱۳۷۳ ).
حجم عظیمی از فعالیت های اقتصادی امروز دنیا را بخش خدمات تشکیل می دهد. این بخش روز به روز سهم بیشتری از تولید ناخالص داخلی کشورها را به خود اختصاص می دهد. خدمات در مقایسه با کالاهای تولیدی چند تفاوت عمده دارند. اولاً خدمات وابسته به شخصیتی (حقیقی- حقوقی) هستند که آن را عرضه می کند، یعنی در حین عرضه، مصرف می شوند. ثانیاً برخلاف کالاهای فیزیکی قابل ذخیره نیستند و درصورت عدم استفاده از بین خواهند رفت. پس خدمات، مشکلات توزیع منحصر بفردی را به همراه دارند. از طرفی خدمات، استاندارد جامع و گسترده ای ندارند (جعفرنژاد، ۱۳۸۱).
همانگونه که در بخش اول گفته شد، طبق معاهده نیس فعالیت های اقتصادی بخش خدمات در چندین رده طبقه بندی شده اند. یکی از این رده های خدماتی « ارتباطات » می باشد که شامل: خدمات پستی ، خدمات با استفاده از پیک ، خدمات ارتباط راه دور و خدمات سمعی و بصری می باشد.
اگرچه واژه پست را برگرفته از کلمه«Postas » سانسکریت به معنی ثابت می دانند، لیکن در زبان لاتین به«Posta» به معنی امانت گزاردن تغییر شکل یافته است (ریاحی وفا،۱۳۸۱ ). فرهنگ وبستر۳۶ تاریخچه جالبی از واژه «پست» ارائه می دهد. کلمه «پست » به معنی مرسوله از ریشه کلمه لاتین « Ponere » به معنای قراردادن در مکان یا موقعیتی استخراج شده است. این مفهوم از پست ناشی از شیوه توزیع مرسولات است. در زبان انگلیسی قرون وسطی مرسوله۳۷ به کیسه ای اطلاق شده که برای حمل اثاثیه توسط یک مسافر به کار می رفت. بعدها از این کیسه ها برای حمل نامه هم استفاده شد و به تدریج با توسعه سیستم توزیع مرسولات واژه پست به معنای توزیع مرسوله به کار رفته و از آن پس این واژه در معنی سازمان متولی کل سیستم پست هم به کار گرفته شده است ( گویسلن، ۲۰۰۴ ).
طبقه بندی صنعتی استاندارد بین الملی سازمان ملل۳۸ هم خدمات پستی و حمل و نقل را به دو بخش پست ملی وحمل و نقل، مجزا از پست تفکیک کرده است. فعالیت های پست، جمع آوری، تجزیه، حمل و نقل و توزیع (محلی- بین المللی) مرسوله و امانت، اجاره صندوق شخصی ، پست رستانت۳۹، فروش تمبر و غیره را شامل می شود. مشخصه بارز خدمات پستی، قبول و توزیع مرسولات کوچک در سطح وسیعی از کشور است (بانک جهانی، ۲۰۰۴).
خدمات پستی یکی از فعالیت های اقتصادی مهم بخش خدمات بوده و دارای پیشینه چند هزار ساله و تشکیلات منظمی در دنیا است. با توجه به مطالب گفته شده می توان «خدمات ارتباطی پست» را قبول ، تجزیه و آماده سازی، رهسپاری (حمل و نقل) و توزیع مرسولات پستی معین در زمان مشخص و با دقت و امنیت بالا تعریف کرد. در قسمت بعد به تاریخچه خدمات پستی در ایران می پردازیم .
۲-۲-۳-تاریخچه صنعت خدمات پستی در ایران
پایه پست در جهان شاید از روزی نهاده شد که بشر خود را به مساعدت همنوعان خویش نیازمند دید و برای تماس و طلب کمک از یکدیگر به «پیام» متوسل شد. در زبان فارسی حامل پیام کتبی را «پیک» و آورنده پیام شفاهی را «پیام رسان» نامیده اند .
فرستادن پیک و پیام از نقطه ای به نقطه دیگر از قرن ها پیش و شاید با تاریخ تمدن بشر همراه بوده است. در ایران نیز سابقه پست و چاپاری به زمان حکومت هخامنشیان بر می گردد و از آن تاریخ به تناسب زمان و نوع حکومت های وقت دستخوش تغییرات می شده است.
در آن دوران ها ایرانیان برای اداره سرزمین های وسیع و پهناور خود به ایجاد یک نظام خبر رسانی منسجم شبیه خدمات پستی همت گماشتند. درباره نظم و ترتیب و قدرت اداره این خدمات، عموم مورخین بر این عقیده اند که تا آن زمان هیچگاه چنین سازمان منظم و مرتبی وجود نداشته است.
به گفته هرودت۴۰ مورخ یونانی، کوروش کبیر در سال ۵۰۰ قبل از میلاد مسیح و قبل از لشگرکشی سیتزها۴۱ ، خدمات ارتباطی پستی را به وجود آورد. این مسیر از دریای اژه تا پایتخت پارس دارای یکصد و یازده منزلگاه بوده که در این منزلگاه ها پیک های پستی و اسب ها و کالسکه ها تعویض می شدند و آماده حرکت مجدد بودند. فاصله بین دو منزلگاه با اسب یا با کالسکه فقط در یک روز طی طریق می شده است ( منجمی، ۱۳۸۳ ). پراکندگی و وسعت بیش از حد سرزمین ایران در زمان های گذشته با توجه به نبود وسایل ارتباطی و از طرفی آگاهی مرکز از کلیه اطلاعات و اخبار و حوادث نقاط دوردست نشان دهنده اهمیت پست و چاپار در این دوران بوده است، طوریکه نامه ها و پیام ها توسط پیغام بران ورزیده ارسال می شده است .
در دوره های مختلف، پست اسامی مختلفی را به دنبال خود آورده است. تا انقراض حکومت ساسانیان از پست به عنوان اداره چاپاری نام برده شده است و در دوران حکومت های اسلامی سازمان پست به « دیوان برید» معروف بوده که از اهمیت و رونق فراوان برخوردار بوده است. در حالیکه دیوان برید روز به روز بر اهمیت و جلوه خود افزون می نمود، مغولان و ایلخانان آن را «یام » نامیده و پیک های پستی را «یامچی» می گفتند. در زمان تاتارها مجدداً از عنوان « چاپار » استفاده ونامبرده شده است.
آنچه مسلم است با توجه به اهمیت فراوانی که به برقراری و نگاهداری تشکیلات چاپاری در دوران های مختلف داشته است، حکومت های مختلف درصدد تثبیت آن برآمدند. این تشکیلات تا آغاز حکومت ناصرالدین شاه قاجار وسیله ای مخصوص به منظور کسب و رساندن اطلاعات و اخبار امور دولتی و شخصی برای پادشاه و صاحب منصبان عالی رتبه بوده است. ولی در سایه تدابیر و همت میرزا تقی خان امیرکبیر ، صدر اعظم ناصرالدین شاه، از آن زمان رفته رفته این سازمان در اختیار تمام مردم قرار گرفت.
پست جدید در ایران که در زمان صدارت امیرکبیر پایه گذاری شد. وی ساختمان های یکسان بنام «چاپارخانه » در پاره ای از نقاط کشور به وجود آورد، تا مورد استفاده عامه قرار گیرد. پس از امیرکبیر میرزاخان منشی حضور ملقب به «امین الدوله» مدتی چاپارخانه را زیرنظر داشت تا آنکه در سال ۱۲۵۴ شمسی با مسافرت ناصرالدین شاه به اروپا و مشاهده مظاهر تمدن جدید و ارتباط منظم پستی آنها، در صدد برآمد در ایران هم پست جدید را به سبک و روش اروپا دایر نماید. به همین منظور با استخدام چند نفر مستشار اتریشی بعد از ورود به ایران، کلاس هایی برای تعلیم و تربیت در امور پستی دایر شد.
در سال ۱۲۵۷ نخستین خط پستی رسمی ایران بین تهران و تبریز و جلفا دایر گردید. دومین خط پستی در همان سال بین تهران و شمیران و سومین خط پستی نیز از تهران به شیراز و بوشهر، بازهم در همان سال دایر گردید .
در سال ۱۲۵۷ هجری شمسی با کوشش یکی از مستشاران بنام «ریدرر»۴۲ ایران به اتحادیه پستی جهانی۴۳ پیوست و دو سال بعد یعنی در سال ۱۲۵۹ اداره پست، تبدیل به وزارت پست گردید. در سال ۱۲۷۷ پست با گمرک ادغام شد و تحت عنوان وزارت پست و گمرک در آمده و در اختیار مستشاران بلژیکی قرار گرفت. اما در سال ۱۲۸۵ و در دوران حکومت محمد علی شاه قاجار وزارت پست و گمرک مجدداً از هم تفکیک و به صورت وزارت پست درآمد. در همین سال دست بلژیکی ها از پست کوتاه گردید .
در سال ۱۲۸۷ با ادغام وزارت تلگراف و در اواخر سال ۱۳۰۸ با ادغام اداره تلفن، وزارت پست به «وزارت پست ، تلگراف و تلفن» تغییر نام یافت. در ابتدای سال ۱۳۵۱ امورتلگراف و تلفن به صورت شرکتی تحت نام شرکت مخابرات ایران شروع به فعالیت نمود و بعد از انقلاب و در سال ۱۳۶۶ هم قانون تشکیل شرکت پست جمهوری اسلامی ایران به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید تا گام دیگری در جهت پیشبرد اهداف پست در جامعه برداشته شود(ریاحی وفا، ۱۳۸۳).
۳-۲-۳- فرآیندهای عملیاتی پست
فرآیند به معنای روش ویژه انجام دادن کاری است که معمولاً از مراحل و فعالیت های متعددی تشکیل شده است

مقاله رایگان درباره حمل و نقل، کتابخانه ها، برنامه ریزی، خانواده ها

تقریباً در تمامی موارد، با فعالیت هایی که جهت نوسازی انجام می گرفت، در تصادم بودند؛ یا نهادهای لازم وجود نداشتند و یا در صورت وجود، مبتلا به امراض جدی بودند و عملکرد آن ها همراه با آسیب رساندن و فساد بود. برنامه ریزی و ارتباطات که هر دو به عنوان متغیرهای کلیدی محسوب می شوند، به میزان زیادی ناقص بود. روش های برنامه ریزی مورد استفاده، به طور عمده تقلیدی بودند. برنامه توسعه، خود فاقد یک درک صحیح بود.
آنچه ذکر شد، حداقل به طور جزئی، تعیین کننده ناکامی این کشورهای در حال توسعه در تکمیل استراتژی و راهبردهای برنامه ریزی توسعه می باشد. توسعه ارتباطات به دلیل اینکه یک زیرساخت نهادی مناسب برای آن ایجاد نشده بود، از آن چیزی که برای آن تصور می شد، فاصله گرفت. ایجاد تکنولوژی و دانش جدید که با شرایط اینگونه کشورها سازگار باشد، میسر نگردید. این وضعیت برای بسیاری از موارد استراتژیک و وظایف اساسی دیگر نیز مشهود بود. ایجاد یک نهاد پایه ای مناسب، یک نیاز فوری تلقی شده بود، اما رهبری این جوامع قادر به هدایت این نهادها و سازگار کردن آن ها با آرمان های سیاسی سازگار نبودند (شیاما چاران دوب : ۴۱) توسعه نیافتگی یک حالت اصلی و ریشه ای در فرآیند تکامل به شمار نمی رود. بلکه تحت شرایطی ایجاد شده است. این نکته راتی. داسِ سانتون (۱۹۶۹) به نحو شایسته ای بیان کرده است :
« توسعه نیافتگی جدای از این که حالت عقب ماندگی مرحله ماقبل سرمایه داری است، اغلب پیامد و شکل خاصی از توسعه سرمایه داری یعنی سرمایه داری وابسته می باشد. (شیاما چاران دوب : ۶۸)
۱۲-۲-۲-تاثیر عوامل فرهنگی بر اداره امور توسعه
توجه بسیاری به اثر بنیادی عوامل فرهنگی بر اداره امور توسعه معطوف شده است. بیور۳۴ و زمردیان، در کنگره «تفاوت های فرهنگی و توسعه» چارچوبی نظری برای تئوری های اداری مبتنی بر توسعه بومی ارائه داده اند. براساس نظر آن ها زمانی یک تئوری اداری می تواند واقعیت های موجود را توصیف کنند، اقدامات اداری را هدایت کند و اهداف اداری قانونی و مشروع را تبیین کنند که الزاماً از ارزش های فرهنگی که هدایت کننده مراوادات اجتماعی بوده، بر روابط درون و برون سازمانی تسلط دارد، سرچشمه گرفته باشد. آن ها تاکید می نمایند که فرهنگ های مختلف دارای مجموعه های ارزشی متفاوتی هستند و معمولاً این مجموعه های ارزشی با ارزش های جوامع سکولار غربی که بیشتری تئوری های اداری پذیرفته شده را به وجود آورده اند، تفاوت دارد. از این رو باید به کسانی که خواهان استفاده از فنون اداری خارج از فرهنگ خود می باشند، خاطر نشان ساخت که پذیرش فنونی که فاقد شرایط لازم هستند، از خارج به صلاح نمی باشد، بلکه باید آن ها را آگاهانه پذیرفت و اگر تفاوت آن ها با ارزش های حاکم فاحش است، می باید رأساً نسبت به ساخت ابزارها و فنون هماهنگ با سیستم ارزشی اقدام کرد. (ی. سو، آلوین، ۱۳۸۰ : ۲۷)
توسعه متفاوت از رشد اقتصادی است. چرا که توسعه ناظر بر شرایط تولید نظیر محیط های متاثر از فعالیت اقتصادی و نتایج اجتماعی تولید، مانند توزیع درآمد و سطح رفاه نیز می باشد. مفهوم توسعه برآمده از آموزه های عصر روشنگری در مورد بکارگیری ذهن مدرن علمی برای بهبود وضع زندگی، نجات انسان را به دو معنا مدنظر دارد. یکی نجات بشر از قید و بندهای طبیعت بوسیله فن آوری پیشرفته و دیگری خود رهاسازی به معنای مهار روابط اجتماعی و کنترل آگاهانه شرایط شکل گیری ماهیت انسانی است. در هر دو معنا، توسعه مستلزم پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، از جمله تحقق آرمان ها و ارزش های معنوی رفیع تر می باشد. در نهایت، توسعه به معنای بهبود در مجموعه شرایط پیچیده و بهم مرتبط طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است.
۱۴-۲-۲-پست و توسعه
۱-۱۴-۲-۲- مقدمه
در جوامع امروزی نقش پست از نظر ارتباطات نقشی زیربنایی است. پست در تقسیم کار اجتماعی و اقتصادی نقش حیاتی داشته و کارکرد یا عدم کارکرد صحیح آن می تواند اثرات قابل توجهی را بر اقتصاد و فرهنگ کشور بجای گذارد.
توسعه جوامع در هر مقطعی از تاریخ کارکرد خاصی را از پست طلب می نماید و این کارکردها بستگی تام با ضرورت های توسعه ای جامعه دارد. مثلاً جمعیت کشاورزی نسبت به جمعیت خدمات و صنعت نقش کمتری در تولید ارتباط پستی دارد. از نظر کارکردی محل اصلی تولید ارتباطات (خدمات پستی) در خارج از شبکه پستی قرارداد و پست در نهایی کردن تولید و به مصرف رساندن آن، خدمات خود را ارائه می دهد.
پست یک شبکه جهانی است که قادر است تا در زمان کوتاهی پیام ها را در سراسر جهان به جریان انداخته و از این طریق ارتباط بین گروه های مختلف اجتماعی در سطح ملی، بین المللی وجهانی را میسر نماید. پست عامل اساسی در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است و نقش زیربنایی در توسعه دارد. بقول رولاند هیل، مخترع تمبر : «پست اگر بر پایه و اساس محکمی استوار باشد، عامل پرقدرتی برای تمدن خواهد بود.»
۲-۱۴-۲-۲- پست یک عامل توسعه اجتماعی
پست یک وسیله موثر و عملی برای انجام اموری نظیر : انجام امور اجتماعی نظیر پرداخت حقوق ها، اجاره خانه ها و سایر خدمات اجتماعی است. پست با اقدام به توزیع مرسولات و انجام عملیات مالی در منازل، مانع از جابه جا شدن بیماران، سالمندان یا معلولین می شود. پست حمل و نقل مرسولات و مطبوعات مخصوص نابینایان را بعهده داشته و در اجرای مفاد کنوانسیون اتحادیه جهانی پست، هیچگونه کرایه پستی بابت مطبوعات مخصوص نابینایان اخذ نمی کند.
پست با حمل و نقل و توزیع واکسن و دارو در بهبود بهداشت وسلامت عمومی شریک و سهیم است. پست با حمل و نقل خواربار و مواد خوراکی ضروری، یک وسیله مبارزه با فقر و سوء تغذیه بشمار می رود. پست در مواقع بروز فاجعه در کشور، به مقامات دولتی امکان می دهد تا کمک های لازم را درخواست یا ارسال نمایند. اخبار لازم را پخش کرده و بالاخره پیشگیری های لازم را بعمل آورد. پست از طریق سرویس های مالی نظیر صندوق پس انداز و چک های پستی خانواده ها را تشویق به پس انداز کرده و آن ها را در پیش بینی های مالی خود و اداره خانواده کمک می نماید.
۳-۱۴-۲-۲- پست یک عامل توسعه فرهنگی
پست یک وسیله نزدیک ساختن افراد و ملل مختلف به یکدیگر است. پست در امر مبادله افکار و عقاید و نیز ابراز و اظهار احساسات نقش موثر دارد. مکاتبات دوستانه، مکاتبات خانوادگی، تبریکات و آرزوها و هدایا بخش عظیمی از ترافیک پستی را تشکیل می دهند.
پست با نرخ های بسیار کمی که برای مطبوعات در نظر گرفته و با حمل و توزیع آن ها و بالاخره با نقش موثری در پخش اخبار و اطلاعات از طریق جراید و «آبونمان مطبوعات» دایرکردن سرویس تبلیغات بعهده داشته و دارد.
پست در اشاعه فرهنگ از طریق حمل و نقل کتاب، نوار، سی دی، فیلم و نیز از طریق برقرار نمودن رابطه مردم با انجمن ها و کتابخانه ها و غیره سهیم است. از سوی دیگر تمبر پستی نشانه بارزی است از حس هنری ملل و میراث نسل های گذشته و از بهترین وسایل انتقال فرهنگ بشمار می رود.
پست یک وسیله پرارزش برای سوادآموزی است که با حمل و نقل کتب و جزوات آموزشی خصوصاً در مناطق دورافتاده و با ایجاد تسهیلات لازم برای موسسات مکاتبه ای (آبونمان ارسال دروس تکالیف تصحیح شده) سهم خود را در اشاعه دانش ایفا می کند. ضمناً در بعضی از کشورها پست، فروش کتب درسی به دانش آموزان را به عهده می گیرد و به این ترتیب نیز در امر گسترش علم شرکت می جوید. در زمینه توسعه فرهنگی، پست از طریق فروش بلیط سالن های تئاتر و سینما و مراکز فرهنگی و تبلیغات با ارائه بروشورها و اطلاعات فرهنگی در باجه ها و مراکز پستی می تواند سهم بسزائی داشته باشد.
از دیگر اقداماتی که در زمینه اشاعه و توسعه زمینه های فرهنگی توسط پست صورت می گیرد می توان به اجرای طرح کتابخانه ای پستی به خصوص در روستاها و نقاط دورافتاده اشاره کرد و همچنین ارسال کتاب برای اعضای کتابخانه های عمومی از طریق پست بدون نیاز به مراجعه به کتابخانه ها.
به این ترتیب به خوبی آشکار می گردد که پست دارای چه ویژگی ها و اختصاصاتی است و تا چه حد می تواند برطرف کننده بسیاری از حوائج و نیازهای روزمره آحاد مردم هر جامعه باشد. آنچه در توسعه پست بعنوان الگو می توان ارائه کرد با توجه به نقش و تاثیر چند وجهی فعالیت های پست نگرشی نظام یافته به پست و توسعه همگون و سازگار همه بخش های آن باتوجه به ضرورت های جامعه نوین هزاره سوم است.
۴-۱۴-۲- ۲- پست یک عامل توسعه اقتصادی
پست، جریان مبادلات بازرگانی را با استفاده از شیوه های زیر انجام می دهد :
بخش تبلیغات مستقیم و فروش کالاها و یا خدمات بطور مستقیم به مصرف کننده توسط امکانات پستی، سفارش حمل و نقل و توزیع کالا و پرداخت های مربوط به خریدهای مختلف در ضمن پست، فروش کالاها و اجناس را از طریق مکاتبه آسان کرده و در تاسیس شرکت هایی که هدفشان تجارت از طریق مکاتبه است سهم بسزایی دارد. مهمتر از همه، پست با برقراری ارتباط با مناطق روستایی و محروم از نظر اقتصادی، موجت پیدایش و به جریان افتادن مبادلات بازرگانی می شود و جریان تراکم شهری را که در بعضی کشورها به حد بسیار بالایی رسیده، متوقف می کند.
پست در توسعه تجارت بین المللی سهیم است، به این ترتیب که امکان ورود و صدور کالاهای مختلف به خارج را فراهم آورده و پرداخت های مالی ناشی از این مبادلات را تسهیل می کند. در بسیاری از کشورها، پست با اعطای وام از محل بودجه صندوق های پس انداز و با انجام سرمایه گذاری موردنیاز اقتصاد کشور، در اجرای طرح های عمرانی کشور شریک و سهیم می شود. (طرح هایی مانند ایجاد راه های ارتباطی زمینی، هوایی، آبی، تاسیسات آموزشی، بهداشتی، توریستی و غیره).
پست برای متخصصین و کارگران خارجی که در چارچوب کارهای فنی بین المللی به کشورها می آیند و نیز برای نیروی انسانی اعزامی به خارج از کشور نیز تسهیلاتی فراهم می کند، رابطه آنان را با خانواده هایشان برقرار ساخته و حقوق آن ها را به دستشان می رساند.
در اکثر کشورها پست عامل مهمی برای توسعه و گسترش جهانگردی به شمار می رود. اجاره مسکن و اتاق در هتل ها، مکاتبات مربوط به سفر و غیره. همچنین با داشتن سرویسی به نام «رستانت» هر نوع مرسوله یا نامه ای راکه برای یک مسافر و یا جهانگرد در هنگام اقامت وی در یک شهر یا شهرستان واصل می شود، نگهداری کرده و در زمان مورد نظر سیاح به وی تحویل می دهد.
پست از طریق سرویس های مالی خود مانند سرویس حواله ها و چک های پستی، امور مربوط به پرداخت و واریزهای مالی بین ادارات، موسسات، شرکت ها و افراد خصوصی را تسهیل می کند. برداشت از حساب های جاری پستی، واریز حقوق بازنشستگی و کرایه خانه و غیره به این حساب ها

مقاله رایگان درباره رسانه‌های جمعی، ایدئولوژی، ناسیونالیسم، اروپای غربی

ارتباط جمعی، ابزارهایی پرقدرت قلمداد می‌شدند که می‌توانستند در افکار مردم دخل و تصرف کنند و رفتارهای آنان را در مدتی کوتاه تغییر دهند. این باور و تعصب و جانبداری که صنعتی نهادینه به نظر می‌ر‌سید توسط محققانی افشا شد (گلاندر، ۲۰۰۰؛ سیمپسون، ۱۹۹۴).
انتقاد شدید و جدی از گزاره‌های پارادایم نوسازی از دهه هفتاد و از سوی محققان آمریکای لاتین و آسیا آغاز شد. آن ها این نکته را مطرح ساختند که روند توسعه در کشورهای جهان سوم با فرضیات موجود در پارادایم نوسازی سنخیت ندارد. از دیدگاه این محققان، پارادایم نوسازی قادر به تبیین تغییرات اجتماعی در کشورهای رو به توسعه نبود و بیشتر به کار کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی می‌آمد. مدل اقتصادی نئوکلاسیک که مشوق نگرش موسوم به «نشت به پایین» به عنوان روشی سودمند برای توسعه تلقی می‌شد، از دهه ۱۹۷۰ اعتبار خود را از دست داد و رکود جهانی دهه ۱۹۸۰ و اصلاحات اقتصادی نئولیبرال در کشورهای جهان سوم باعث شد تا هر چه بیشتر عقب گذاشته شود. انتقادهایی که از جامعه‌شناسی مدلهای توسعه به عمل آمد بر انتزاعی بودن نظریه‌های اجتماعی، ماهیت غیرتاریخی گزاره‌ها و بر اشتباه بودن شاخصهای توسعه که در واقع «همگانی های جهانی تکامل» را شکل داده بود و توسط محققانی چون پارسونز (۱۹۶۴) مطرح شده بود؛ انگشت گذاشت. افزون براین، مدلهایی که حکم قانون را یافته و توسط افرادی چون مکل کللند (۱۹۶۷)، هاگن (۱۹۶۲)، اینکلس و اسمیت (۱۹۷۴)، لرنر (۱۹۸۵)، راجرز (۱۹۶۹) و دیگران مطرح شده بود، به خاطرِ ماهیت قوم‌مدارانه آن ها و به خاطر غفلت از نقش محدودیت های ساختاری در قبال کنش ها و رویه‌های فردی مورد انتقاد قرار گرفت. پارادایم نوسازی همچنین به‌خاطر داشتن دیدگاه منفی نسبت به فرهنگ؛ به ویژه فرهنگ دینی و به‌خاطر جانبداری ها و تعصبات پدرسالارانه و خود محور، طرف انتقادات بیشتری واقع شد. از دیدگاه تفکرات حاکم۳۳، اگر کشورهای جهان سوم می‌خواستند مدرن شوند باید سنن فرهنگی خود را نابود می‌کردند. اگرچه هنوز هم فرآیندهای نوسازی، سنن بومی را نابود می‌سازد و یا آن ها را به نحو مقتضی تغییر می‌دهد و یا جذب خود می‌سازد، اما دیگر نظریه نوسازی حامی آشکار ندارد. محققان نئومارکسیست، جنبه‌های متعددی از انگاشته‌های پارادایم نوسازی را مورد انتقاد قرار داده‌اند. از دیدگاه آن ها ، توسعه نیافتگی الزاماً فرآیندی متمایز از توسعه یافتگی نبوده و در واقع دو جنبه از یک فرآیند به حساب می‌آید. توسعه توسعه نیافته (,Frank 1969) در ملل جهان سوم در واقع با توسعه اقتصادی اروپای غربی و آمریکای شمالی در ارتباط است.
۱۱-۲- ۲-نظریه ارتباطات و نوسازی
در نظریه ارتباطات و نوسازی، ارتباطات چیزی فراتر از یک رابط میان فرستنده و گیرنده است. ارتباطات در این نظریه به عنوان یک سیستم پیچیده، کارکردهای اجتماعی ویژه‌ای دارد و به این ترتیب رسانه‌های جمعی به عنوان عوامل و شاخص های نوسازی در کشورهای جهان سوم به کار گرفته شده اند، علاوه بر تحلیل نقش رسانه‌های جمعی در سطح کلان، پژوهشگران همچنین تحقیقاتی در زمینه تأثیرات ارتباطی انجام دادند و روی مدل هایی که جنبه‌های اجتماعی- روانشناختی افراد را برای انتقال از جامعه سنتی به مدرن ضروری می‌ساخت، کار کردند.
۱-۱۱-۲-۲-گذر از جامعه سنتی
دانیل لرنر (۱۹۵۸) ایده‌های بنیادین مربوط به رسانه‌های جمعی و نگرش مبتنی بر نوسازی را به تصویر می‌کشد. لرنر یک الگوی روانشناختی در افراد را شناسایی و توصیف کرد که هم برای جامعه مدرن ضروری بود و هم آن را تقویت می‌کرد. فرد موردنظر او به ظرفیت بالایی برای شناسایی مشخصه‌های جدید پیرامون خود مجهز بود و می‌توانست نیازهای جدیدی را که جامعه بزرگتر ایجاد می‌کرد، در خود درونی سازد. به عبارت دیگر چنین شخصی از یک همدلی بالا برخوردار بود و این یعنی ظرفیت دیدن خودش در موقعیت دیگران. لرنر معتقد بود که همدلی دارای دو وظیفه است. اول، تواناسازی فرد برای عمل در یک جامعه مدرن که پیوسته در حال تغییر است و دوم اینکه همدلی یک مهارت جدایی‌ناپذیر برای افرادی است که می‌خواهند موقعیت سنتی خود را ترک کنند.
به این ترتیب، رسانه‌های جمعی، کارگزاران مهم نوسازی قلمداد شدند. افراد جهان‌سومی می‌توانستند همدلی خود را با در معرض رسانه‌ها قرار گرفتن گسترش دهند. چرا که رسانه‌ها با نشان دادن چشم‌اندازهای جدید، آن ها را در برابر رفتارها و فرهنگ های تازه قرار می‌دادند. رسانه‌های جمعی از این توان بالقوه برخوردار بودند که نسیم دگرگونی و نوسازی را در جوامع سنتی و منزوی به حرکت در آورند و ساختارهای زندگی، ارزش ها و رفتارهای جوامع سنتی را با آنچه در جوامع مدرن غربی بود، عوض کنند.
نقش قدرتمند رسانه‌های جمعی در نوسازی، توسط لرنر (۱۹۵۸) و شرام (۱۹۶۴) و عده‌ای دیگر در پژوهش هایی که در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به عمل آمد، مورد تأکید قرار گرفت و همین پژوهش ها بود که گزاره‌های موجود در پارادایم حاکم توسعه را تکمیل کرد. به این ترتیب، رسانه‌های جمعی، حکم وسایل نقلیه‌ای را یافتند که ایده‌های جدید و مدل های تازه را از غرب به جهان سوم و از مناطق شهری به حومه‌های روستایی منتقل می‌کردند. نکته مهم دیگر، باور این مسأله بود که رسانه‌های جمعی می‌توانند افراد ساکن در کشورهای رو به توسعه را برای پذیرش تغییرات سریع اجتماعی آماده سازند و این کار را از طریق استقرار «جوّ نوسازی» عملی سازند. این امر در واقع پذیرش این نکته بود که رسانه‌های جمعی قدرتمند هستند و بر افراد تأثیر مستقیم می‌گذارند. به این ترتیب نظریه گلوله‌های جادویی در مورد تأثیرات رسانه‌های جمعی در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ در جهان سوم جا افتاد و این در حالی بود که حتی پیش از آن در آمریکای شمالی رد شده بود (۲۰۰۰Moody,).
قدرت رسانه‌های جمعی در یک سویه بودن، از بالا به پایین بودن، در همزمانی و در دامنه وسیع انتشار آن ها ریشه دارد. رسانه‌های جمعی از این نظر در کشورهای جهان سوم حکم «چندبرابرکننده جادویی» منافع توسعه را یافتند. مجریان، محققان و کارگران به ‌طرز صادقانه ای قدرت فراوان رسانه‌ها را به عنوان منادیان نفوذ نوسازی باور کرده بودند. بنابراین، اطلاعات حکم حلقه مفقوده در زنجیره توسعه را یافت.
۲-۱۱-۲-۲-موانع نوسازی و توسعه
نوسازی علیرغم تصویر آرمانی که از آن ارائه می شد، در کشورهای جهان سوم معمولاً با موانعی در مسیر حرکت مواجه گردید، از جمله آن که نیروهای سنت گرا بدون منازعه آن را نمی پذیرفتند، سنت گرایی تمایل به بازگشت به گذشته و حفظ ساختارهای قدرت، ارزش ها و ارتباطات سنتی و عدم درک کافی از تغییرات مانع از پذیرش آن بود. با توجه به آن که پست نیز یک نهاد اجتماعی و ثمره نگاه کلی جامعه است لذا موانع موجود در مسیر نظریه نوسازی را می توان به عنوان بخشی از عوامل و علت های عدم توسعه پست و دیگر نهادهای اجتماعی نیز تلقی کرد.
از جمله عواملی که به ایجاد مانع در روند نوسازی منجر گردید می توان به موانع ایدئولوژیکی، انگیزشی، نهادی و سازمانی نامناسب در کشورهای جهان سوم اشاره کرد.
۳-۱۱-۲- ۲-موانع ایدئولوژیکی
تلاش های ضد امپریالیسم و ضد استعماری، به عنوان یک حس ناسیونالیسم در اکثر کشورهای جهان سوم کامل و توسعه یافت، ولی تعداد کمی از آن ها نایل به پیوند ملی کامل و درست شدند. ناسیونالیسم گرایی به طور موقت در مقابل سلطه خارجی ایستاد و تمایلات، بیشتر در جهت کسب استقلال در قالب اشکال مختلف ملی گرایی نظیر ناسیونالیزم های مختلف نژادی، زبانی، مذهبی شروع به خودنمایی کرد. تاروپود سست و بی قید و بند علمی، منجر به ظهور ناسیونالیسم کمرنگی شد که به نوبه خود انگیزه ایدئولوژیکی توسعه را ضعیف می کرد.
اکثر جوامع در حال توسعه، برنامه های نوسازی خود را با تصورات به هم ریخته و اهداف متضاد در آمیختند. در اکثر جوامع تمایل قوی برای بازگشت به گذشته مطلوب وجود داشت. کشش به گذشته و تمایل به آینده بهتر و ضد و نقیض گویی در تنظیم و تغییر اهداف جامعه، در بسیاری از جهات یک معادله مبهم را به وجود آورده بود. یک چنین نظم بخشیدن به جامعه، سازش های بی منطق را بین سنت و نوسازی به وجود می آورد.
۴-۱۱-۲-۲-موانع انگیزشی
موانع مربوط به سطح انگیزشی متنوع و پیچیده اند. به طور عمده این عوامل نتایج تفضیلی فقر ایدئولوژیکی هستند. توده های مردم در جهان سوم، عموماً افق های ذهنی خود و چگونگی انگیزش و پیشرفت را محدود کرده بودند. این باور که جامعه می تواند و باید تغییر یابد و این که تغییر مطلوب (مورد انتظار) ضروری است در اذهان آن ها ریشه نگرفته بود. اصرار و انگیزش برای مشارکت در ماجراجویی نوسازی، کاملا اشاعه نیافته بود. در واقع، طبقه محروم حتی در تعیین محتوای طرح هایی که تصور می شد برای آن ها مفید باشند، سهمی نداشتند. هنوز فقدان انضباط اجتماعی عامل باز دارنده دیگری برای تکمیل موفقیت آمیز برنامه های نوسازی بود. اهداف گسترده ملی و علایق محلی حدود، با یکدیگر در ستیز بودند، به این معنا که تعدیل علایق محلی برای دستیابی به اهداف گسترده ملی به انحراف کشیده می شد.
۵-۱۱-۲-۲-موانع نهادی
اعتقاد بر این بوده است که چارچوب نهادی جوامع جهان سوم (که با خاص گرایی، تاثیرپذیری و انتظارات وسیع توصیف و مشخص می گردد)، به طور اخص مساعد برای نوسازی نبوده است. با نگاهی به گذشته، مشخص می شود که تا چه اندازه تلاش های اندکی برای ایجاد تعدیل ساختاری و تغییر نهادی انجام گرفته است، آن هم کوشش هایی که مضحک، ضعیف و توام با تردید بوده است. منافع ناشی از بخش های متفاوت نوسازی، به طور موثر در اختیار و انحصار طبقه روشنفکر قرارگرفت. استحکام ناپایدار موجود در فرهنگ فقر، در مقابل تغییرات ساختاری و نهادی که قصد آن ها ریشه کن کردن فقر بوده، به طور متحیر کننده ای عمل می کردند. پافشاری بر قداست شعائر موجود در فرآیندهای فکری و عادات عامه مردم، اجازه ظهور طرز تلقی های جدید که ویژگی عقلانیت داشتند را نمی داد.
۶-۱۱-۲-۲-موانع تشکیلاتی
در اکثر کشورهای جهان سوم، فرآیندهای سیاسی، ملی و محلی حتی در بهترین حالات خود، دارای انسجام کمی بودند، حلقه های بین فرآیندهای سیاسی خرد و کلان سست بود. بی میلی و اغلب تلاش های بی روح برای ایجاد انسجام بین آن ها عقیم ماند و منافع روشنی را در بر نداشت. تلاش های اجرایی محدود بود و به دلیل عوامل مختلف، از کار افتاده بود. خواسته های نظام و دستورات متغیر و غیر مستدل نخبگان نوین سیاسی، اجرای اصول عقلانی را مشکل ساخت. موضوع دیگر این بود که پرسنل، فاقد آموزش، تجربه و تخصص مورد نیاز برای اهداف و برنامه های نوسازی بودند. علاوه بر این، مشروعیت خود حکومت هنوز می بایست محکم و با ثبات شود. ضعف نهادی و فقر،

مقاله رایگان درباره کیفیت زندگی، زیبایی شناسی، تکنولوژی، اندازه گیری

درونی افراد (آرامش روان) و میان افراد (آرامش دنیا) است. اگر نزاع درون فرد از میان نرفته باشد، او هدف هایی دارد که پیشرفت به جانب آن ها ناممکن است. این موضوع دست کم برای برخی کسان که با دیگران در نزاع اند نیز مصداق دارد.
۴. عامل زیبایی وظیفه زیبایی شناختی جامعه است. این وظیفه به شرح بیشتری نیاز دارد، زیرا کمتر فهمیده شده و در حال حاضر از عوامل دیگر بحرانی تر است. رمز و راز زیباشناختی در این حقیقت نهفته است که در طول تاریخ تنها انگشت شماری فیلسوف توانسته اند آن را در فلسفه خود ملحوظ نمایند. زیباشناختی در کار این معدود هم بیشتر به عنوان زایده ای باقی مانده و جزء لاینفک فلسفه آن ها نشده است. از سوی دیگر تعداد بسیار اندکی از کسانی که به این مهم پرداخته اند، توانسته اند به درک ما از علم، اقتصاد، اخلاق یا معنویت کمک کنند. از نظر تاریخی زیبایی شناسی مایه سرشکستگی خانواده ی فلسفه بوده است.
گسست زیبایی شناسی در این حقیقت نهفته است که مدیران کم و بیش میدانند علم، اقتصاد، و اخلاقیات یا معنویات مدیریت چیست، اما اغلب درباره زیبایی شناسی مدیریت چیزی نمی دانند. از زمان های گذشته این فرض قوت گرفته که میان زیبایی شناسی و مدیریت ربطی وجود ندارد.
اکنون باور داریم که دست کم جامعه های به اصطلاح توسعه یافته به پیشرفت هایی در زمینه علم و اقتصاد دست یافته اند، اما کمتر کسی ادعا می کند که پیشرفت های اخلاقی و معنوی هم وجود داشته است. به ندرت کسی باور می کند که ما پیشرفت عمده ای در این زمینه داشته ایم : که هنر بهتری آفریده باشیم یا زیبایی طبیعی یا ساخته دست بشر را بیش از اجدادمان تحسین کنیم.
توجه ایکاف۳۲ نسبت به زیبایی شناسی از این اعتقاد سرچشمه می گیرد که عدم پیشرفت در این حوزه دلیل بنیادی یکی از بحرانی ترین مسائل جامعه، یعنی کاهش کیفیت زندگی است. برای توجیه این اعتقاد، نخست باید ماهیت کارکرد زیبایی شناسی را در جامعه روشن ساخت. چون که دربار هی زیبایی شناسی دانش و درک درستی وجود ندارد، تقریباً هر اظهار نظری درباره ی آن، بحث و گفتگوهای بسیاری پدید می آورد. با جود این، بدون پرداختن و گذر از چنین مباحث های، دستیابی به کیفیت زندگی ممکن نخواهد شد. منظور، کیفیت زندگی به طور کلی و کیفیت زندگی کاری به طور اخص است. (راسل ایکاف،۱۳۷۵ : ۴۵،۴۷)
مساله مربوط به کوشش های بهبود کیفیت زندگی دیگران، از جمله زندگی کاری آن ها، ناشی از آن است که دیگران یا فرصت انجام آنرا برای خود ندارند و یا فاقد توانایی لازم اند. مدیران و برنامه ریزانی که فرصت بهبود بخشیدن به کیفیت زندگی دیگران را دارند، حتی اگر فاقد توانای باشند ،به اندازه گیری آن نیازمندند.
با این وجود، اگر کسانی که این برنامه ها برایشان تدوین می شود، خودشان فرصت و توانایی بهبود بخشیدن را داشتند، مساله اندازه گیری از میان می رفت. آنچه ضرورت دارد این است که افراد توانایی ارزیابی کیفیت زندگی خود را داشته باشند، فرصت بهبود بخشیدن آن را داشته باشند، برای انجام این کار ترغیب شوند و کوشش هایشان در انجام این کار تسهیل شود. بنابراین مساله برنامه ریزی این نیست که چگونه می توان کیفیت زندگی دیگران را بهبود بخشید، بلکه این است که چگونه می توان در آن ها توانایی انجام این کار را برای خودشان پدید آورد و به آن ها آموخت که پیوسته آن را اثر بخش تر انجام دهند. این مساله مجدداً صورت بندی شده را می توان از طریق ترغیب و تسهیل مشارکت دیگران در طراحی و برنامه ریزی برای سازمان ها و موسساتی که در آن ها عضویت دارند حل کرد. (راسل ایکاف،۱۳۷۵ : ۵۳)
بنابر این از این دیدگاه سیستمی جامعه یا سازمانی توسعه یافته است که هم از ابعاد کمی و هم کیفی بصورتی متوازن، رشد و توسعه یافته باشد.
هیوک بر این نتیجه تاکید می نماید که فعالیت های اداری در کشورهای در حال توسعه صرفاً به حفظ قانون و نظم و اجرای خط مشی های عمومی محدود نمی شود، بلکه امور نوسازی، توسعه اقتصادی و گسترش خدمات اجتماعی را نیز که از اهمیت زیادی برخوردارند را در برمی گیرد.
اساس توسعه حفظ وضع موجود نیست بلکه جوهر توسعه خلق و ایجاد شکل موثر از آینده است در این شرایط نیاز به توانایی برای طراحی و اجرای امور، از جمله تکنولوژی ها، بیشتر از نیاز به خود تکنولوژی هاست و لازمه آن «استراتژی توسعه ای» با تاکید بر فرآیند نهادسازی می باشد.
۸-۲-۲-نظریه‌های ارتباطات و توسعه
طی سال های گذشته، حداقل چهار چشم‌انداز یا چهار دیدگاه در قبال دستیابی به توسعه شکل گرفته است : «نوسازی» اولین آن هاست که مبتنی بر نظریه اقتصادی نئوکلاسیک است و در جهت ارتقای توسعه اقتصادی سرمایه‌داری حرکت می‌کند. در این دیدگاه، مدل رشد اقتصادی غرب به همه نقاط دیگر قابل تعمیم تلقی می‌شود و تکنولوژی های مدرن هم باید در توسعه نقش مهمی ایفا کنند.
دومین دیدگاه، همان اندیشه‌های انتقادی موجود در قبال توسعه است. از دیدگاه انتقادی، توسعه‌گرایی فرهنگی و اقتصادی و امپریالیسم نوسازی مورد چالش قرار می‌گیرد. اندیشه انتقادی خواستار بازسازی سیاسی و اقتصادی در مسیر توزیع عادلانه منابع و دستاوردها در میان جوامع است. سومین قلمرو متعلق به اندیشه‌های رهایی‌بخش و وحدت‌گرا (توحیدی) است. این اندیشه‌ها عمدتاً برگرفته از الهیات رهایی‌بخش است که متمرکز بر رهایی فردی و جمعی جوامع از بند ستم به مثابه کلید خود اتکایی است و از این‌رو هدف توسعه قلمداد نمی‌شود.
اندیشه توان بخشی، چهارمین عرصه را شکل داده است. این اندیشه عمدتاً در ادبیات دهه ۱۹۹۰ ارتباطات و توسعه مورد تأکید قرار گرفته، اما در عین حال، هنوز از نظر اصطلاحات، نمونه‌ها و سطوح تحلیل و نتایج، چندان قوام نگرفته است. از دیگر سو نمی‌توان بی‌آنکه به درک درستی از مفهوم توان و قدرت رسید، به تعریف توان بخشی دست یافت.
مفهوم توان‌بخشی در ضمن با مفاهیم قدرت و کنترل در تئوری و علل توسعه، رابطه دارد.
همان‌گونه که ذکر شد، تئوری و عمل ارتباطات توسعه بیانگر آمیزه‌ای از دیدگاه ها در قبال ارتباطات، توسعه و توان بخشی است. پژوهشگران و دست‌اندرکاران عرصه ارتباطات توسعه، هنوز می‌خواهند بین دو جریان تمایز وجود داشته باشد: عده‌ای که ارتباطات را یک نظام سازمانی برای تحویل (توزیع و ارائه) می‌دانند و عده‌ای که در یک برداشت گسترده‌تر، ارتباطات را غیرقابل تفکیک از فرهنگ و تغییرات اجتماعی می‌دانند. در واقع باید گفت که این جهت‌گیری، حاکی از اتکا به فرضیات مختلف نسبت به مقولات توسعه، توان‌بخشی و ارتباطات توسعه است و به دیگر سخن از اختلاف‌نظر در این زمینه حکایت می‌کند.
۹-۲-۲-نظریه‌های ارتباطات برای توسعه
نظریه‌های ارتباطات برای توسعه را می‌توان در دو گروه طبقه‌بندی کرد : گروهی که در قلمرو پارادایم حاکم نوسازی قرار می‌گیرند و گروه دوم یک پارادایم آلترناتیو و مطلوب دیگر که در واقع در برابر مدل تجویزی و «نشت به پایین» پارادایم نوسازی قرار می‌گیرد (۱۹۹۶, Rifkin).
نخستین خانواده نظریه‌ها مرکب از نظریه ارتباطات و نوسازی، نظریه نوآوری، نگرش بازاریابی اجتماعی و استراتژیهای آموزشی _ سرگرم‌کننده است. اما در خانواده دوم نگرش هایی چون مدل پژوهشی مبتنی بر کنش مشارکتی و توان بخشی یا تفویض اختیار و قدرت‌بخشی گنجانده شده است.
۱۰-۲-۲-پارادایم نوسازی
«نوسازی» یکی از پرقدرت‌ترین پارادایم هایی بود که پس از جنگ جهانی دوم سر برآورد و دارای پیامدهای متعدد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برای جهان سوم بود. نوسازی یک محصول عملیاتی از مفهوم «توسعه» و مبتنی بر نظریه سیاسی لیبرال بود و بنابراین در پروژه بزرگتر روشنگری (تنویر) یعنی خردگرایی، عینی‌گرایی و سایر اصول فلسفی علم غربی ریشه داشت. تعریف جامعه مدرن در نظریه‌های نوسازی، به جوامع صنعتی غربی در همه حوزه‌های جامعه مشتمل بر نهادها و رفتارهای اقتصادی ـ سیاسی، نگرش نسبت به تکنولوژی، علم و فرهنگ، شبیه است. مدل اقتصادی نظریه‌های نوسازی همان نگرش نئوکلاسیک است که سنگ پایه اقتصادهای غربی را می‌سازد. پارادایم حاکم در این عرصه همان میزان تولید ناخالص ملی است و تشویق همه عوامل و نهادها در مسیر شتاب بخشیدن به رشد در عرصه‌هایی نظیر صنعتی‌شدن سرمایه بر، تکنولوژی و مالکیت خصوصی در حوزه‌هایی چون تولید، تجارت آزاد و اصل بازار آزاد. پارادایم نوسازی نه تنها از نظریه اقتصادی بلکه از نظریه تکامل اجتماعی هم بهره گرفته و به همین خاطر بود که در فرآیند نوسازی جوامع انسانی، در سطح کلان از نظرات داروین در نظریه‌های نوسازی استفاده شده است. نظریه‌های مبتنی بر تکامل اجتماعی، تأثیرگذار بوده و باعث مطرح شدن مفاهیم مهم دیگری در زمینه جامعه‌شناسی توسعه شده که از میان آنان می‌توان به نظریه‌های «دوپایه» یا «دوقطبی» توسعه اشاره کرد. در این نظریه‌ها، همه مراحل جهانی موجود در نظریه‌های تکامل اجتماعی به دو قطب ایده‌آل ـ معرف، تقلیل داده شدند : پیوستگی اجتماعی در برابر همبستگی اجتماعی، جوامع سنتی در برابر جوامع مدرن و غیره.
جوامع جهان سومی در این نظریه‌ها جزو جوامع سنتی طبقه‌بندی می‌شدند و جوامع صنعتی غربی طرف مدرن به حساب می‌آمدند. جوامع پیشرفته غربی در رویارویی با مسائل اقتصادی، تکنولوژیک، فرهنگی و اجتماعی در فرآیند تغییرات اجتماعی؛ دارای طیفی از خودمختاری آن هم از نوع نظام‌مند تصویر می‌شوند اما از دیگر سو، جهان سومی‌ها که فاقد تفکیک نقش در نهادها و فاقد مشخصه‌های همگامی با تحولات جهانی و فاقد سایر مشخصه‌های کمّی کشورهای صنعتی بودند، در مواجهه با مشکلات و بحرآن ها و یا حتی در مدیریت مسائل محیط خود، فاقد توان و قدرت ترسیم می‌شوند. از سوی دیگر، اگر از سطح خرد به نظریه‌های نوسازی نگریسته شود، تأکید این نظریه‌ها بر ضرورت تغییر ارزشها و نگرشهای فردی هم کاملاً آشکار است. در این سطح، براین نکته تأکید می‌شود که تغییر دادن ارزشهای فردی، پیش‌‌شرط ایجاد جامعه مدرن است. محققانی چون مک ‌کللند (۱۹۶۷)، لرنر (۱۹۵۸)، اینکلس (۱۹۶۶) و راجرز (۱۹۶۹) مشخصه‌های هنجاری – ارزشی مؤثر در نوسازی افراد در غرب و خصیصه‌های مانع نوسازی در جهان سوم را فهرست کرده‌اند. این محققان معتقدند نوسازی جهان سوم در گرو تغییر یافتن خصایص افراد جهان سومی است و اینکه باید نگرش ها و ارزش های خود را به خصایص مردم اروپای غربی و آمریکای شمالی شبیه سازند. به این ترتیب، نظریه‌های نوسازی، سنگ پایه معرفت شناختی اولیه را برای تئوریهای ارتباطات در خدمت توسعه فراهم ساختند. از سوی دیگر این امر باعث شد تا میراثی از جانبداری های تاریخی و نهادی که محصول پژوهش های مربوط به نقش «تبلیغ» بود و در فاصله دو جنگ جهانی در امریکا صورت گرفته بود، وارد این عرصه شود. در آن دوران، وسایل

مقاله رایگان درباره ساختارگرایی، سرمایه گذاری، کیفیت زندگی، تفکر انتقادی

رسیدن جوامع به موضوع اصلی اش توجیه می کند. موضوع اصلی وی همان جوامع پساسنتی۲۴ هستند که در آن ها، هر یک از مشخصه های یک جامعه سنتی بگونه ای متحول شده اند که رشد منظم آن ها فراهم آمده است.
۲- مرحله عمومی دوم توسعه مجموعه شرایط ما قبل خیز۲۵ است. این شرایط در اروپای غربی از اواخر قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم، از زمانی که بصیرت های علم نوین به کارکردهای تولید در کشاورزی و صنعت تبدیل شدند و تحت مجموعه ای از سازوکارهای مشخص و در اثر گسترش روابط بین الملل، با یکدیگر تلاقی پیدا کردند. بریتانیا به علت موقعیت جغرافیایی، توانایی های تجاری و ساختار سیاسی خاص آن، اولین کشوری بود که توانست مجموعه شرایط ما قبل خیز را پرورش دهد. در هیچ جای دیگری شرایط مذکور به طور بومی و خودجوش پدید نیامد بلکه به شکل غیر بومی و در اثر دخالت های جوامع پیشرفته تر ظاهر شدند. تأثیرگذاری های خارجی باعث تزلزل جامعه سنتی شده و زوال آن را سرعت می بخشند. چنین زوالی، اساساً همراه با گسترش اندیشه پیشرفت و ترقی، نه فقط به عنوان یک احتمال بلکه به عنوان شرایط ضروری برای نیل به مقاصد عالی (مانند حیثیت ملی و سود خصوصی) می باشد. آموزش و پرورش گسترش یافته، مردمانی جدید به جلو صحنه می آیند، بانک ها ظاهر می شوند، سرمایه گذاری افزایش می یابد، مجال تجارت و بازرگانی فراخ تر می شود و کارخانه های صنعتی و تولیدی بوجود می آیند. با این حال، همه موارد فوق در جامعه ای رخ می دهند که هنوز به وسیله روش های سنتی، ساختارها و ارزش های سنتی حاکم شناخته می شود.
۳- مرحله خیز که نقطه عطفی قابل توجه در حیات جوامع مدرن است هنگامی است که موانع ومقاومت ها در برابر رشد با ثبات در نهایت رفع می شوند. در بریتانیا و بخش های مستعد جهان که ساکنین آن ها به طور قابل توجهی بریتانیایی بودند، محرک اصلی و مستقیم خیز، عمدتاً فن آوری بوده است، اما در جاهای دیگر یک زمینه سیاسی مساعد با نوسازی نیز ضروری می باشد. در طول مرحله خیز، نرخ سرمایه گذاری کارآمد از ۵ درصد درآمد ملی به ۱۰ درصد یا بیشتر افزایش می یابد، صنایع جدید گسترش یافته، سودها مجدداً سرمایه گذاری می شوند، اشتغال صنعتی در شهرها افزایش می یابد و طبقه کارآفرین گسترش می یابد. فنون جدید به بخش کشاورزی اشاعه یافته و در عرض یک یا دو دهه، ساختارهای اقتصادی و سیاسی جامعه به گونه ای متحول می شوند که رشد اقتصادی با ثبات پایدار می شود. از نظر روستو، عامل آخر برای سایر کشورها که همواره در معرض هجوم و تجاوزات خارجی بوده اند، از اهمیت بیشتری برخوردار است.
۴- مرحله پس از خیز، که در آن جامعه به سمت بلوغ۲۶ سوق داده می شود. این مرحله در فاصله زمانی طولانی با جلوداری فن آوری در فعالیت های اقتصادی رخ می دهد.۱۰ الی ۲۰ درصد از درآمد ملی سرمایه گذاری می شود. رشد بر هر میزان افزایش جمعیت پیشی می گیرد، یا به عبارت دیگر، وضعیتی پدید می آید که مهارت های فنی و مدیریتی به اندازه کافی برای تولید هر چیز دلخواهی (ابزارآلات، ماشین ها، مواد شیمیایی، صنایع و تجهیزات برقی و از این قبیل) وجود دارند.
۵- این مرحله در نهایت به وضعیت مصرف انبوه۲۷ منجر می شود که در آن بخش های صنعتی پیشرو تبدیل به بخش خدماتی و تولید کالاهای مصرفی با دوام می شوند. درآمدهای واقعی به سطحی ارتقاء می یابند که تعداد زیادی از مردم می توانند فراتر از نیازهایشان مصرف نمایند و ساختار نیروی کار به سمت انواع اشتغال اداری و با مهارت های شهری متحول می شود. در این سطح، ممکن است جوامع غربی تصمیم بگیرند که منابع بیشتری را به رفاه عمومی و تامین اجتماعی اختصاص دهند.
چنین مراحل رشد جهان شمولی، مراحلی بین مدرن بودن و سنتی بودن، توسعه یافتگی و توسعه نیافتگی هستند. نظریه مرحله بندی روستو جایگاهی غالب در تفکر مرسوم توسعه در دهه ۱۹۶۰ پیدا کرد و این هنگامی بود که نگرش های لیبرالی نسبت به جهان سوم در حال شکل گیری بودند و این عقاید پایه ای را برای درک تاریخی بیشتر اقتصادهای پیشرفته فراهم نمودند. از آنجا که توسعه مدرنیته به فضای اروپایی آمریکایی (و ژاپن) محدود در مناسبات اقتصادی و جغرافیایی شده باید اشاعه نوآوری از مرکز پیشرفته را ترغیب نموده ، لذا کشورهای عقب افتاده، بازار را به عنوان بستر یکپارچگی اجتماعی انتخاب نموده و به مساعدت، سرمایه گذاری ها، مشارکت و هدایت ایالات متحده خیر مقدم گویند.
۳-۷-۲-۲-نظریه های پسامدرن توسعه
از اواسط دهه ۱۹۶۰ تا اوایل دهه۱۹۸۰ ، تفکر انتقادی در مورد توسعه تحت نفوذ نظریه های مارکسیستی و نئومارکسیستی قرار داشت. نظریه وابستگی و نظریه نظام های جهانی، در اواخر دهه ۱۹۶۰ و بیشتر دهه ۱۹۷۰، در صدر مباحث بودند. ساختارگرایی مارکسیستی و التقاط شیوه های تولید در جهان فکری انگلیسی آمریکایی اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه۱۹۸۰ ، بالاخص برای تفکر رادیکال در مورد توسعه اهمیت وافری یافتند. با نگاهی به گذشته، به راحتی می توان دریافت که نظریه های ساختاری و سیستمی نقاط اوج فلسفه اجتماعی مدرن و رادیکال می باشند. این نظریه های شدیداً تعمیم گرا۲۸ می کوشند تا هر حادثه تاریخی و هر مشخصه اجتماعی را به عنوان مؤلف هایی از یک نظام عمومی تر و فراگیر معرفی نمایند، نظامی که یا شیوه تولید است، یا نظام سرمایه داری و یا بازار جهانی. هدف آن ها بنای یک نظریه قاعده مند در مورد کلیت های اجتماعی۲۹ و اجزاء آن ها ست، بدون آن که از سر تبیین چیزی بگذرد یا آن را به شانس حواله کند، هر چند برخی جنبه ها را نیز به طور تجربی بررسی می کند. از نظر ساختارگرایی محض، تن دادن به تحلیل تجربی معادل با پذیرش نقصان نظری است.
با این حال، در دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ ، تصور ساختارها و کلیت ها با سوءظنی فزاینده مواجه گردید (هم از لحاظ تلقی جوامع به عنوان کلیت ها و هم تلقی نظریه ها به عنوان تبیین های کل گرایانه). در طول دهه ۱۹۷۰، خصوصاً در فرانسه، نظریه پردازی انتقادی از تصور صور متنوع فراساختاری۳۰ آغاز نمود و بریتانیا و ایالات متحده نیز گسترش یافت. سال ۱۹۷۹ نقطه عطف مهمی در کاربرد اندیشه های فراساختارگرا در مورد رابطه بین جهان اول و جهان سوم بود و از اواسط دهه ۱۹۸۰ به بعد اندیشه های فراساختارگرا بر تفکر انتقادی در مورد توسعه و فراتوسعه گرایی تأثیرگذار شدند.
برخی اندیشمندان فراساختارگرا، درونمایه های ساختارگرایی را در کاربردهایی جدیدتر، تداوم بخشیدند. اما بسیاری از دیگر متفکرین فراساختارگرا، حوادث را فوران تصادفی جهانی بی نظم تر از آنچه ساختارگرایی تصور کرده است، می دانند. دنیای آن ها، دنیای ناپیوستگی ها و انفصال هاست و نه دنیای پیوستگی ها و ارتباط های منطقی، جهان پیچیده و نه جهانی به سادگی ساختارها.
در حالی که از نظر ساختارگرایی، نظام های استعلایی معنادهنده به فرد هستند، فراساختارگرایان خواهان اعاده معنا۳۱ به شخص یا حوادث منفرد می باشند و در حالی که ساختارگرایی، در اشکال انتقادی اش، معمولاً از زبانی اقتصادی برای نقد سرمایه داری استفاده می کند، فراساختارگرایی معمولاً از زبانی فرهنگی برای نقد سرمایه داری بهره می جوید. ساختارگرایی توسعه مدرن را واجد استعداد برای نجات انسان می پندارد، حال آن که از نظر فراساختارگرایی توسعه یکی از ابزار قدرت مدرن و نظارت اجتماعی است. چنین وجوه افتراقی (و سایر وجوه دیگر) حاکی از یک شکاف در اندیشه اجتماعی انتقادی است که به قول برخی به پهنای شکاف میان اندیشه مدرن و ماقبل می باشد. بنابراین مشخصه دوره پسامدرن فرهنگ و اندیشه، سرخوردگی و از دست دادن ایمان نسبت به کلان روایت های مدرن مانند حقیقت، رهایی، دموکراسی، انقلاب و توسعه است.
۴-۷-۲-۲- نگرش سیستمی نسبت به توسعه
در دیدگاه سیستمی، سازمان مجموعه ای با عناصر بهم وابسته و هدفمند تلقی می شود، که هم به رشد و هم به توسعه نیازمند است. رشد در یک سازمان یعنی افزایش در اندازه یا تعداد و در شاخص هایی مانند تعداد کارکنان، تعداد واحدها سهم بازار، میزان فروش، تعداد محصول لحاظ می شود.
توسعه معمولاً به افزایش ظرفیت ها و توانایی ها توجه دارد و بیشتر جنبه انگیزشی، دانش، درک و خرد دارد تا جنبه مال و ثروت توسعه بیشتر به کیفیت زندگی مربوط است، تا به سطح زندگی. بدیهی است که ارتقاء سطح زندگی ضرورتاً به افزایش کیفیت زندگی نمی انجامد و به این جهت عده ای بر این عقیده اند که در برخی از کشورهای از نظر اقتصادی پیشرفته، افزایش سطح زندگی موجب کاهش کیفیت آن شده است.
با این حال نمی توان اثر ارتقاء سطح زندگی و تاثیر آن را بر کیفیت زندگی نادیده انگاشت، لزوم هماهنگی این دو یک ضرورت توسعه از نگاه سیستمیرا تشکیل می دهد. توسعه عامل انسانی در دیدگاه مدرن و پست مدرن اگر چه مورد تاکید است اما در دیدگاه سیستمی یک ضرورت است، تاکید بر توسعه انسان از نظر ابعاد کیفی و ایجاد انگیزه درونی وی را قادر می سازد تا با منابعی که در اختیار دارد کیفیت زندگی فرد و دیگران را بهبود بخشد.
نظر به اینکه توسعه شامل خواست و توانایی است، نمی توان آن را به دیگری داد یا بر او تحمیل کرد، به همین شکل نه دولت می تواند حکومت شوندگان را توسعه دهد و نه شرکت ها کارکنان را. حداکثر کاری که آن ها می توانند انجام دهند، ترغیب و تسهیل این توسعه است، و از این طریق آن ها را به یادگیری و کسب دانش ومهارت ترغیب و با تدابیر اجرایی لازم و تامین نیازها، آن را تسهیل نمایند.
با توجه به نکات فوق، توسعه فرآیندی است که یک نظام هدفدار و نهایت مدار طی آن انگیزه ها و توانمندی های خود را برای تحقق بخشیدن به خواسته ها و نیازهای خود و مدیران افزایش می دهد. سازمان بعنوان یک سیستم اجتماعی چگونه می تواند توسعه خود و اعضای خود را تسهیل و ترغیب نماید. فیلسوفان یونان باستان برای توسعه انسان پیشرفت به سوی چهار عامل ایده آل را ضروری و در مجموع کافی می دانستند : حقیقت، فراوانی، نیکی و زیبایی.
۱. عامل حقیقت وظیفه علمی و فن شناسانه جامعه است. این خصلت ترغیب و تسهیل تولید اطلاعات، دانش و درک لازم افراد برای انتخاب کارآمدترین وسایل موجود و توسعه روز افزون کارآیی این وسایل را در برمی گیرد.
۲. عامل فراوانی وظیفه ی اقتصادی جامعه است. این عامل ترغیب و تسهیل تامین منابع مادی و فکری لازم برای به هدف رسیدن افراد را در برمی گیرد. این کار تولید و توزیع این منابع- به وجود آوردن، اعلام وجود، در دسترس قرار دادن و جلوگیری از سرقت و تخریب آن ها- را شامل می شود.
۳. عامل نیکی وظیفه اخلاقی- معنوی جامعه است. جهت آن از میان بردن نزاع بین هدف های

مقاله رایگان درباره رشد اقتصادی، تجارت آزاد، اقتصاد سیاسی، اقتصاد کلاسیک

لغوی اگر چه واژه نوسازی و توسعه گاهی مترادف یکدیگر قرار می گیرند، ولی از نظر مفهومی اندیشمندان بین آن ها تفاوت قایل می شوند. نظریه پردازان نوسازی میان جوامع سنتی، انتقالی و نوسازی شده تمایز قایل می شوند. نظریه پردازان توسعه نیز از جوامع توسعه نیافته، در حال توسعه و توسعه یافته بحث می نمایند.
هر دو واژه از فرآیند حرکت از سنت به نوسازی و یا از توسعه نیافتگی به توسعه یافتگی اشاره دارند. جیمز اکنل، فرآیند نوسازی را عقلانیت خلاق می نامد، بدین مفهوم که با ترکیب شدن مفاهیم نوآوری و نظم و به محض آنکه فرآیند نوسازی جهش کرد، این برداشت ذهنی، شروع به توسعه می نماید.
همانطوری که گفته شد نوسازی ایجاد تغییراتی در تلقیات فردی، رفتار اجتماعی، اقتصاد و سیاست است و به طور کلی هر جا سخن از تغییراتی به میان آید که در رفتار فردی و اجتماعی و یا اقتصاد و سیاست جامعه مؤثر باشد، نوسازی است. ولی توسعه، بهبود رشد و از همه مهم‌تر گسترش همه شرایط و جنبه‌های مادی و معنوی زندگی اجتماعی، گسترش ظرفیت نظام اجتماعی برای برآوردن احتیاجات محسوس یک جامعه که امنیت ملی، آزادی فردی، مشارکت سیاسی، برابری اجتماعی، رشد اقتصادی، گسترش ارتباطات، صلح و موازنه محیط زیست و مجموعه‌ای دیگر از این احتیاجات است.
۷-۲-۲-مروری اجمالی بر تاریخچه نظریه های توسعه
۱-۷-۲-۲- نظریه های کلاسیک توسعه
توسعه، یکی از اعتقادات اساسی در جهان مدرن است. مدتی است که پیشرفت به عنوان شمایل مقدس عصر ما، جانشین خداوند شده است. کلیه پیشروی های جدید علم، فن آوری، مردم سالاری (دموکراسی) ارزش ها، اخلاق و سازمان اجتماعی درون طرحی مجرد و انسان محور، برای ایجاد دنیای بهتر، در پناه مفهوم توسعه جمع شده اند. توسعه، در معنای قویتر آن، عبارت است از بکارگیری منابع مولد جامعه برای بهبود شرایط زندگی فقیرترین مردم و در معنای ضعیف ترش، توسعه عبارت است از اختصاص بیشترین چیزها به بیشترین افراد، در اوضاع و احوالی که بیشترین چیزها متعلق به تعداد افراد کمتری است. حتی در این معنای ضعیف از توسعه که آن را اصولاً معادل رشد اقتصادی به رهبری نخبگان می داند، هنوز هم صداهای ضعیفی به گوش می رسد که بهبود اوضاع مادی را در نهایت برای مردم بیشتری طالب است.
توسعه متفاوت از «رشد» اقتصادی است. چرا که توسعه ناظر به شرایط تولید، نظیر محیط های متأثر از فعالیت اقتصادی و نتایج اجتماعی تولید، مانند توزیع درآمد و سطح رفاه نیز می باشد. مفهوم توسعه برآمده از آموزه های عصر روشنگری۱۰ در مورد بکارگیری ذهن مدرن علمی برای بهبود وضع زندگی، نجات انسان را به دو معنا مد نظر دارد : یکی نجات بشر از قید و بندهای طبیعت به وسیله فن آوری پیشرفته و دیگری نجات از خود۱۱ است. خود رهاسازی به معنای مهار روابط اجتماعی و کنترل آگاهانه شرایط شکل گیری ماهیت رها سازی انسانی است. در هر دو معنا، توسعه مستلزم پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، از جمله تحقق آرمان ها و ارزش های معنوی رفیع تر، می باشد. توسعه، به معنای بهبود در مجموعه شرایط پیچیده و بهم مرتبط طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است.
به عقیده اقتصاددانان کلاسیک، علم اقتصاد بخشی از یک نظام وسیع تر اقتصاد سیاسی بود که حتی در فلسفه اخلاقی عام تری نیز جای می گرفت. اقتصاددانان کلاسیک نه تنها سؤالاتی را پیرامون علل رشد ثروت مطرح می کردند، بلکه در مورد نتایج اجتماعی توسعه نیز به پایین ترین مراتب اجتماعی، خصوصاً اثرات آن، به طرح سؤال می پرداختند. اقتصاد کلاسیک با منطقی مستقیماً فنی از تصورات و اندیشه های بسط یافته توسط فیزیوکرات ها، اعضای مکتب روشنگری قرن هجدهم فرانسه، واسط بین قرون وسطی و عصر جدید، استخراج شده بود.
یکی از اقتصاددانان به نام این دوره آدام اسمیت۱۲ بود. از نظر اسمیت، رشد اقتصادی وابسته به تجمع سرمایه بوده و آن نیز در جای خود به پس انداز و نتایج حاصل از صرفه جویی و قناعت بستگی دارد. همچنین رشد اقتصادی نیازمند داشتن فرهنگی ریشه دار در اخلاق، یعنی نظامی از اختیار انسانی با فضایل متعالی تر می باشد.
از دیگر اقتصاد دادنان این دوره می توان به مالتوس۱۳ اشاره کرد. کتاب مالتوس با عنوان «رساله ای در مورد جمعیت» که ابتدا در سال ۱۷۹۸ منتشر گردید، بر عکس آنچه مطرح می شد اظهار می داشت که امیال انسانی محدود کننده پیشرفت انسانی هستند (منظور او از امیال، شهوت جنسی بود). مالتوس می اندیشید که قوانین اعطای کمک به افراد بیکار فقط وضع را بدتر می کند، چرا که این کار فقرا را به داشتن فرزند بیشتر ترغیب می نماید. از نظر مالتوس، انسان در اثر شهوت به جای آن که دائماً به سوی آینده ای بهتر صعود کند، در دام یک چرخه بی وقفه بین ازدیاد جمعیت و مرگ می افتد !
دیویدریکاردو۱۴ دیگر اقتصاددان کلاسیک، یک نظام دقیق در اقتصاد ترسیم نمود که در آن به جای توجه به افراد واقعی از مدل های قابل تعمیم استفاده می شد، ریکاردو با توجه به انواع کاملاً مختلف کار صرف شده در تولید و ترکیب های گوناگون کار و سرمایه در انواع مختلف تولید، نسبت به این که بازار بتواند قیمت های منصفانه ای ارایه کند بیمناک بود. ریکاردو نیز مانند اسمیت خواهان گسترش تجارت جهانی همراه با انباشت سرمایه توسط سرمایه داران، ساخت کارخانه ها، استخدام کارگران بیشتر و افزایش دستمزدها بود. اما وی از دوستش مالتوس نیز در بیان این مطلب پیروی کرد که ازدیاد جمعیت سهم کارگران را از منافع رشد اقتصادی می کاهد. با این حال، ریکاردو از آن پس، جنبه ای بدبینانه تر به نظریه رشد اقتصادی افزود. (تودارو، مایکل, ۱۳۸۲ : ۵۲)
فیلسوف و اقتصاددان، جان استوارت میل۱۵ در کتاب «اصول اقتصاد سیاسی» اظهار نمود که اصول رقابت، مبانی قوانین اقتصادی بوده و به وسیله یک علم انتزاعی، با دقت و اعتباری معین و جامع قابل ترسیم می باشند. میل یک لیبرال رادیکال بود و اعتقاد داشت که سرمایه داری نهایتاً به تعاون گرایی می انجامد. روایت های افراطی تری از این عقاید در آثار مارکس، انگلیس و بسیاری از آخرین اعضای (انتقادی) این مکتب کلاسیک در اقتصاد سیاسی ارایه شدند. بیشتر بیانات اقتصاد کلاسیک با آثار میل به پایان می رسند. با این حال نظریات فردریش لیست۱۶ (۱۸۴۶- ۱۷۸۹) در سنت کلاسیک جالب توجه است. لیست با اصل تجارت آزاد ارایه شده توسط اقتصاددانان کلاسیک موافق بود. اما معتقد بود که تجارت آزاد مبتنی بر پیش فرض شرایط صلح ابدی و مجموعه ای از قوانین است که هنوز برای جهان متحقق نشده اند. وی اظهار می داشت که تحت شرایط موجود که در آن بریتانیا بر صنعت تولیدی جهان حاکم است، تجارت آزاد نمی تواند «جمهوریت جهانی»۱۷ مبتنی بر برابری کشورها داشته باشد، بلکه آنچه پدیده می آید انقیاد جهانی ملت هایی کمتر پیشرفته تحت استیلای قدرت های صنعتی، تجاری و دریایی است. علاوه بر این وی استدلال نمود که یک جمهوری جهانی شامل قدرتهای ملی که حقوق یکدیگر را به رسمیت بشناسند و تجارتی جهانی که مزایای یکسانی برای همه شرکت کنندگان داشته باشد، تنها وقتی بوجود می آید که تعداد زیادی از کشورها به طور یکسانی توسعه یافته باشند. همچنین «لیست» مدافع حمایت از اقتصادهای ملی بود تا وقتی که بتواند در شرایط برابر رقابت کنند.
۲-۷-۲-۲- نظریه های مدرن توسعه
در این مرحله از نظریه کنش اجتماعی پارسونز برای صورت بندی نظریات رشد، برگرفته از کینز، هارود، لویس و دیگرانی که بر متغیرهای محض اقتصادی تاکید داشته اند، استفاده شد. تفاوت های اجتماعی و فرهنگی جوامع مدرن و سنتی مورد تاکید قرار گرفتند و همین تفاوت ها شالوده خط مشی های توسعه را تشکیل دادند.
برخی از نظریه پردازان نوسازی توجه خود را بیشتر و به طور خاص به ابعاد روانشناختی، فرهنگی و رفتاری نوسازی جلب نمودند. اورت هاگن به منظور صورت بندی مجدد نظریه های اقتصادی محض، تفاوت در شخصیت های انسانی را به پیشرفت در فن آوری و حتی به تحول اجتماعی ارتباط داد. وی اظهار داشت که تصور افراد از دنیا در جوامع سنتی، شامل این باور است که عوامل و نیروهایی غیر قابل کنترل زندگی آن ها را محدود و معین کرده اند.
افراد سنتی در هراس از دنیا و مشکلاتش فاقد خلاقیت بوده و از شخصیتی خودکامه برخوردار می باشند. اما اگر گروه هایی از همین افراد، مثلاً در اثر سلطه خارجی یا داخلی و یا به علت مهاجرت نوعی نظارت را تجربه نمایند، شخصیت خودکامه آن ها در معرض تحول قرار می گیرد. بنابراین افراد مذکور از طریق کجروی اجتماعی۱۸ و اعتزال به دنبال یک هویت جدید ارضاء کننده خواهند بود. هر چه این کناره گیری و اعتزال در نسل های بعدی عمیق تر شود، شرایط زندگی خانوادگی و محیط اجتماعی نهایتاً پذیرای رشد یک شخصیت نوآور (مثلاً به علت نیازی مبرم به کسب موفقیت) می شود. افراد خلاق تحت شرایط فرهنگی معین، قابلیت ها و توانایی های فنی را راهی به سوی ارضاء نیازها می پندارند. ممکن است ارزش های یک نسل جدید در جهت نوآوری در تولید، اصلاحات نهادی و رشد اقتصادی متحول شوند و بنابراین گروه کجرو جامعه را به سوی نوسازی رهنمون می شود.
جامعه شناسی به نام دانیل لرنر۱۹، جوامع مدرن و سنتی را بر اساس الگوی روستا در برابر شهر، بی سواد در برابر تحصیل کرده، کوته همتی در برابر بلند همتی، و پارسایی در برابر شور و شوق از یکدیگر تمیز داد. از نظر وی، جوامع مدرن مشوق تحرک، عقلانیت و همدلی هستند. به همین ترتیب، الکس اینکلس۲۰ و دیوید اچ. اسمیت۲۱ استدلال نمودند که انسان مدرن و روشن اندیش به وسیله مشخصه هایی چون عقلانیت، انتزاعی بودن شناخت، تفکر علمی، ادب و نزاکت شناخته می شود. عقاید ابراز شده در مورد مراحل رشد از تاریخی طولانی در نظریه های مختلف دوران روشنگری برخوردار بوده اند.
رستو۲۲ تاریخ شناس دانشگاه تگزاس، در کتابش با به عنوان «مراحل رشد اقتصادی۲۳» استدلال نمود که همه جوامع به لحاظ اقتصادی در یکی از مراحل پنجگانه زیر قرار دارند :
۱- جوامع سنتی که بر اساس علم ماقبل نیوتنی، فنآوری های ابتدایی و نگرش های معنوی نسبت به دنیای فیزیکی، کارکردهای تولید (یا به عبارت دیگر ترکیب های عوامل تولید) را محدود می کنند. این نوع جوامع یک سقف مجاز را بر میزان تولید اعمال نموده و نظام های اقتصادی را به نوع کشاورزی محدود می کنند.
ساختار اجتماعی سلسله مراتبی آن ها که در آن قدرت سیاسی در دست ملاکان می باشد، مجال اندکی برای تحرک اجتماعی فراهم می کند. نظام ارزشی آن ها بر پایه نوعی تقدیرگرایی معطوف به آینده های دور استوار است. روستو می پذیرد که با قرار دادن جوامع در حال تحول و بسیار متنوع در مقوله های ساده ای از این قبیل چیز زیادی در مورد آن ها ارایه نمی دهد. اما وی چنین ترتیب تاریخی را به عنوان ضرورتی برای تشریح مسیر

مقاله رایگان درباره کشورهای پیشرفته، برنامه ریزی، علوم اجتماعی، تکنولوژی

ارتباطات و علوم اجتماعی بررسی هایی صورت گرفته و برای تبیین چارچوب نظری پژوهش، مفاهیم کلی برخی از این نظریات در این بخش بررسی می شود. این نظریات و رویکرد و دلیل انتخاب آن ها در یک نگاه کلی عبارت است از :
۱-۱-۲-۲- مجموعه مفاهیم و نظریات مطرح شده در حوزه توسعه
با توجه به آن که پست یک نهاد اجتماعی است و در نتیجه متأثر از تمامی عناصر و نیروهای موجود در محیط است. تغییرات صورت گرفته در هر کدام از عوامل محیطی بر پست تأثیرگذاشته و انجام تغییراتی را در پست ضرروری می سازد. به نظر می رسد عدم توجه به روند تغییرات محیطی مسائل و مشکلات بسیاری را برای پست بوجود آورده است. اگر توسعه جوامع را متأثر از شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آن ها بدانیم، واضح است که این تأثیر در خصوص نهادهای زیرمجموعه آن ها نیز متصور است.
از سوی دیگر بر اساس آنچه در ادامه به آن پرداخته خواهد شد، پست کشورها خود به عنوان یک عامل توسعه ای برای جوامع شناخته شده است. این تأثیرات متقابل باعث گردید که مباحث توسعه و موضوع اثرهای متقابل رویکردها و سیاست های توسعه بر پست و جایگاه پست در مسائل توسعه، همچنین موانع موجود در مسیر توسعه، تا حد ممکن مورد کنکاش قرار گیرد.
۲-۱-۲-۲- از جمله تأکیدات پژوهش، تبیین شیوه ارتباط در پست و تعریف آن در جایگاه یک وسیله ارتباطی است، به این ترتیب طبیعتاً امکان بررسی و تعمیم نتایج حاصل از مطالعات و تحقیقات صورت گرفته بر روی دیگر وسایل ارتباطی برای پست نیز وجود خواهد داشت. از این رو نظریه شکاف آگاهی به عنوان پیش فرضی دیگری در این بخش مورد بررسی قرار می گیرد تا در تجزیه و تحلیل نتایج پژوهش، وجود رابطه بین پست و دیگر وسایل ارتباطی مورد ارزیابی قرار می گیرد.
۲-۲-۲- پست و نظریه های توسعه
پست بعنوان نهادی ارتباطی، بنگاهی خدماتی و موسسه ای زیربنایی نقش مهمی در توسعه و تحرک اجتماعی و پویایی فرهنگی ایفا می نماید. از سوی دیگر ارتباطات پستی به هر شکل و کیفیتی که باشند زائیده نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه هستند و در مقابل فعالیت های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از جمله عوامل اصلی، حیاتی و مولد ارتباطات پستی به حساب می آیند. این ارتباط متقابل امکان بررسی حوزه نظری توسعه، خصوصاً نظریات مرتبط با ارتباطات و توسعه و موانع موجود در برابر آن را فراهم می نماید.
می دانیم که پست به صورت فعلی آن مقوله ای غربی است و توسط کارشناسان غرب و مستشاران پستی آنان در ایران پایه گذاری شده است. این سازمان همچون سازمان های دیگر اجتماعی بر اثر نیاز جامعه و تحولات درونی آن در ایران بوجود نیامد. زمانی که ایرانی ها عقب افتادگی خود را در برابر غرب دیدند و قدرت خود را در مقابل قدرت صنعتی غرب بسیار ناتوان احساس کردند، اولین گمانشان بر این بود که وجود دستگاه ها و سازمان های مختلف موجب قدرتمندی کشور می شود، به همین منظور شروع به الگو برداری بی قید و شرط از سازمان ها و تشکیلات اجتماعی آن ها در همه زمینه ها کردند که از جمله این سازمان ها، اداره «پست» بود.
البته توسعه به ارزش ها و باورهای ویژه ای نیاز دارد که در کمبود یا نبود آن ها، گذار به یک جامعه بهتر میسر نیست. این ارزش ها که در چارچوب «فرهنگ» مطرح می شوند لزوماً ویژه یک فرهنگ یا ملت نیستند، بلکه جهانی اند و در میان ملت های مختلف کم و بیش وجود دارند. در ملت هائی که این ارزش ها پایدارتر بوده و ریشه گرفته اند، توسعه اجتماعی نیز موفق تر بوده است.
تا قبل از رنسانس در غرب، بافت زندگی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی غربیان چندان فرقی با موارد مشابه به خود در شرق نداشته و خطوط کلی حاکم بر این دو جامعه هر چند متفاوت، ولی هر دو سنتی بود.
تغییرات مهمی پس از رنسانس در جوامع پدید آمد که موجب تحولات اساسی در جامعه غربی گردید. انقلاب صنعتی و انقلاب کبیر فرانسه از مهمترین و تاثیرگذارترین این تحولات می باشند که موجب پیدایش مجموعه ای از حرکت ها در کشورهای غربی و به طبع آن در کشورهای دیگر جهان شدند. آنچه بعنوان رنسانس و سپس انقلاب صنعتی در اروپا به وجود آمد و جهانگیر شد در آغاز انقلاب فرهنگی بود که ابعاد مذهبی، هنری، ادبی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و تکنولوژیک یافت. ملت های اروپایی را انقلاب در باورها دگرگون ساخت و به آن ها سازمان های اجتماعی و سیاسی قوی، صنایع نو، ارتش های نیرومند و اقتصاد پویا بخشید.
یکی از مهمترین تاثیرات تحولات مورد اشاره، پیشرو شدن و الگو قرار گرفتن جوامع غربی بود. ترویج فرهنگ غربی با انتقال اخبار، علوم، کالاها، خدمات، صنایع، نمایندگان و گردشگران به کشورهای دیگر از جمله ایران آغاز شد. عدم وجود پدیده های غربی در سایر جوامع، اشتیاق روز افزونی را در بین ملل سایر جوامع برای پذیرا شدن آن ها فراهم می نمود. این اشتیاق به صور گوناگون در این کشورها نمود می یافت. لباس، زبان، کالا، کتاب و نشریه، سینما، عکس، هنر، صنعت و غیره همگی به انتقال ابعاد فرهنگی غرب به سایر کشورها منجر شدند. پیدایش پست و محصولات وابسته آن نظیر پاکت پستی، تمبر، کارت پستال و نظایر آن موجب تسریع در انتقالات مذکور بوده است.
در این بخش و پیش از پرداختن به نظریه های توسعه، با توجه به گستردگی موضوع توسعه و مفاهیم مطرح شده در این حوزه، در ابتدا به تبیین برخی مفاهیم پرداخته و پس از آن با نگاهی اجمالی به دسته بندی های نظریات توسعه اشاره می شود.
۳-۲-۲-مفاهیم توسعه
هدف اساسی توسعه بهبود زندگی بشر است و این امر به سطح تامین نیازهای اساسی و ثانوی افراد بستگی دارد که آن نیز به نوبه خود، بر افزایش و تنوع کالاها و خدمات فراهم آمده و بالابردن توانائی های افراد، برای دستیابی به آن ها، وابسته است. بالابردن سطح تامین نیازهای اساسی، امید فرد نسبت به بالارفتن سطح تامین نیازهای ثانوی و تحقق بخشیدن به هویت انسانی خود را تقویت می کند و این امر نیز با فراهم نمودن فرصت های برقراری عدالت اقتصادی و اجتماعی و فرصت های مشارکت در فرآیندهای سیاسی، امکان پذیر است.
توسعه یعنی رشد برنامه ریزی شده بر پایه ایی علمی، که ابعاد آن با معیارهای علمی سنجیده می شود. توسعه فرآیندی است که از روی قصد و عمد مطابق یک سیاست کلی و به منظور ایجاد تحول و سازماندهی اجتماعی و اقتصادی برای مردم و محیط زندگی آن ها، اعمال می شود. این فرآیند تلاش های هماهنگ دولت و ملت است تا هریک از این دو در نتیجه این فرآیند قدرتی بیشتر برای مقابله با مشکلات جامعه کسب کنند. توسعه یعنی راه اندازی عملی و برنامه ریزی شده مجموعه ای از تلاش های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی با یک ایدئولوژی مشخص، به منظور ایجاد تغییر هدفمند برای انتقال از یک وضعیت به وضعیتی مطلوب تر. (چاران دوب، شیاما، ۱۳۷۷ : ۲۶)
۴-۲-۲-توسعه۶
«توسعه» در لغت به معنای رشد تدریجی در جهت پیشرفته‌ترشدن, قدرتمندترشدن و حتی بزرگ‌ترشدن است (فرهنگ لغات آکسفورد, ۲۰۰۱). ادبیات توسعه در جهان از بعد جنگ جهانی دوم مطرح و مورد تکامل قرار گرفت. هدف, کشف چگونگی بهبود شرایط کشورهای عقب‌مانده (یا جهان سوم) تا شرایط مناسب همچون کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته است.
طبق تعریف, توسعه کوششی است برای ایجاد تعادلی تحقق‌نیافته یا راه‌حلی است در جهت رفع فشارها و مشکلاتی که پیوسته بین بخش‌های مختلف زندگی اجتماعی و انسانی وجود دارد. به عنوان مثال حتی در کشورهای پیشرفته نیز, پیشرفت فکری و اخلاقی انسان با پیشرفت‌های فنی (و فناورانه) همسانی ندارد, و یا اینکه فرهنگ عامه با تکنیک‌های وسایل ارتباط جمعی هماهنگی ندارد.
به طور کلی توسعه جریانی است که در خود تجدید سازمان و سمت‌گیری متفاوت کل نظام اقتصادی- اجتماعی را به همراه دارد. توسعه علاوه بر اینکه بهبود میزان تولید و درآمد را دربردارد, شامل دگرگونی‌های اساسی در ساخت‌های نهادی, اجتماعی-اداری و همچنین ایستارها و دیدگاه‌های عمومی مردم است. توسعه در بسیاری از موارد, حتی عادات و رسوم و عقاید مردم را نیز دربرمی‌گیرد.
دکتر ازکیا در نتیجه‌گیری خود از بحث توسعه، توسعه را به معنای کاهش فقر, بیکاری, نابرابری, صنعتی‌شدن بیشتر, ارتباطات بهتر, ایجاد نظام اجتماعی مبتنی بر عدالت و افزایش مشارکت مردم در امور سیاسی جاری تعریف می‌کند.( ازکیا، مصطفی,۱۳۸۱ : ۴۲ )
به نظر ژوزف اسپنگلر۷ زمانی توسعه تحقق می یابد که اندازه یکی از شاخص های آن که عمدتاً مورد نیاز است و بطور نسبی بر بقیه شاخص ها رحجان دارد، افزایش پیدا کند. توسعه برخلاف نوسازی، به صورت یک کل مورد بحث قرار نمی گیرد، بلکه به بخش های مختلف مانند توسعه اقتصادی، توسعه سیاسی، توسعه فرهنگی و … تقسیم و هر بخش بطور مجزا مورد بررسی و مطالعه قرار می گیرد.
۵-۲-۲- نوسازی (تجدد)۸
اصطلاح لاتین «مدرنیزاسیون» در ادبیات فارسی، معادل هایی چون نوسازی، مدرن شدن، متجدد کردن و نوین سازی و … پیدا کرده است. این مفهوم از کلمه لاتین مُدُ Modo به معنی همین حالا یا هم اکنون گرفته شده است که بعد از جنگ جهانی دوم در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به عنوان رویکردی غالب در ادبیات علوم اجتماعی مطرح شده است. (ازکیا، مصطفی,۱۳۸۱ : ۸۷)
نوسازی از منظر دانشمندان علم اقتصاد و سیاست نیز تعریف شده است؛ اما جامعه‌شناسان در تعریف نوسازی معمولاً به ابعادی چون تفکیک و تمایز اجتماعی نقش‌ها و دگرگونی در کنش‌ها و غالب شدن کنش‌های عقلانی و منطقی در بین افراد جامعه توجه دارند. در نظر ویلبرت مور «مفهوم نوسازی بر دگرگونی کامل جامعه سنتی یا ما قبل مدرن، با انواع تکنولوژی و سازمان اجتماعی مربوط به آن که از ویژگی‌های یک اقتصاد پیشرفته و ثروتمند و از لحاظ سیاسی دارای ثبات، نظیر اقتصاد کشورهای پیشرفته دنیای غرب، دلالت دارد». با دید جامعه‌شناختی ماکس وبر نیز، نوسازی با فرایند عقلانیت و عقلانی شدن جوامع ارتباط تنگاتنگی پیدا می‌کند، چرا که در این دیدگاه، نوسازی حاصل عقلانی شدن جوامع انگاشته می‌شود.
نوسازی فرآیندی سیستمی شامل تغییرات تکاملی در بخش های «جمعیتی، اقتصادی، سیاسی، ارتباطات و فرهنگی» یک جامعه است. نوسازی را می توان به یک جامعه بعنوان یک کل نسبت داد و یا می توان آن را مربوط به بخش های خاصی مانند اقتصادی یا سیاسی دانست. از نظر لغوی نوسازی به معنای «هر چیزی که اخیراً جایگزین چیز دیگری که در گذشته بعنوان طریق انجام کار مورد قبول بوده، شده باشد» بکار رفته است (هدی فرل،۱۳۸۱ : ۵۸).
مونت پالمر۹ نوسازی را فرآیند حرکت به طرف مجموعه ای از روابط آرمانی که بنام نوین شناخته می شوند، تعریف کرده است. از این رو کلمه نوسازی را می توان یک الگوی آرمانی از نظم در زمینه های مختلف که می باید تحقق یابد، دانست.
۶-۲-۲-نوسازی و توسعه
از نظر