نگارش پایان نامه با موضوع ماهیت عقد ضمان به موجب قانون مدنی

گفتار سوم: ماهیت عقد ضمان به موجب قانون مدنی

به موجب ماده ۶۹۸ ق.م « بعد از اینکه ضمان به طور صحیح واقع شد ذمه مضمون عنه بری و ذمه ضامن به مضمون له مشغول می شود.»

سؤالی که در این راستا طرح می شود آن است که آیا ضمان مطلق در اسناد و قراردادها سبب انتقال دین می شود یا موجب ضمان ضم ذمه می شود؟ در این راستا نظرات مختلفی داده شده است:

در نظریه ای آمده است که در حقوق مدنی، عقد ضمان مطلق، ناقل ذمه است و تضامن احتیاج به تصریح دارد.[۱]

در نظریه دیگر بیان شده، ضمان مبتنی بر انتقال دین است و هرگاه کسی به طور مطلق، ضامن دیگری شود، ضمان مزبور نقل ذمه مدیون به ذمه ضامن می باشد و اگر بخواهند ضمان، تضامنی باشد باید طرفین صراحتاً آن را در عقد بیان نمایند.[۲] همچنین گفته شده است، ذات عقد ضمان به خودی خود، مقتضای خاصی ندارد و تابع قصد طرفین است و هرگاه ضمان به طور مطلق بیان شود سبب سقوط دین مضمون عنه می شود و ضامن را به تنهایی ملزم می سازد اما طرفین می توانند شرط ضمان طولی یا ضمان عرضی بنمایند، بطوریکه  ذمه ضامن وثیقه طلب قرار گیرد یا ضامن و مدیون در برابر طلبکار مسئولیت تضامنی پیدا کنند و حال این قصد گاهی صراحتاً بیان می شود و یا گاهی از اوضاع و احوال برمی آید که قصد طرفین، ضمان تضامنی است.[۳]

به نظر می رسدکه قانون مدنی هم، انتقال دین را پذیرفته است اما با توافق اشخاص امکان مسئولیت تضامنی را پذیرفته است.

 

گفتار چهارم : ضمان وثیقه ای و تضامنی

همانطور که در مبحث قبل بیان شد، در اثر تراضی طرفین ضمان، می توانند باعث انتقال دین نشود و ذمه ضمان را ضمیمه ذمه مدیون سازند. ضم ذمه به۲ گونه است:

۱- تضامن طولی- مضمون له باید نخست به مدیون اصلی مراجعه کند و اگر موفق به وصول طلب نشد به ضامن مراجعه کند. به عبارت دیگر تعهد ضامن به عنوان وثیقه دین می باشد.

۲- تضامن عرضی- مضمون له می تواند به ضامن و مدیون اصلی مجتمعاً رجوع کند یا پس از رجوع به یکی و وصول نشدن طلب، برای تمام یا مانده طلب به دیگری رجوع کند. در این فرض ضامن و مضمون عنه مسئولیت تضامنی دارند. [۴]

 

مقاله - متن کامل - پایان نامه

 

بند اول : ضمان وثیقه ای

در ضمان طولی وعرضی از حیث رابطه مضمون له باضامنان دارای قواعد مشترک فراوانی است.در حالت تضامن نیز تعهد ضامن فرع بر دین اصلی و وثیقه آن است. در واقع در این فرض نیز تعهد برای دیگری است نه تعهد بادیگری،لذا در این بند به آثار تضامن در دو نوع آن پرداخته خواهد شد.

الف) اشتغال ذمّه مضمون عنه در برابر ضامن

در هر دو ضمان طولی و عرضی، مضمون عنه همچنان مسئول است با این تفاوت که در ضمان طولی، مضمون له باید ابتدا به مضمون عنه رجوع نماید و بعد به ضامن .اما در ضمان عرضی، هر دو مسئولیت تضامنی داشته و مضمون له مختار است جهت رسیدن به طلب خود به هر یک از ذمه ها که بخواهد یا به هر دو مراجعه نماید اما مسئول نهایی مضمون عنه است که ضامن حق مراجعه به او را خواهد داشت.

ب) ابراء مضمون عنه:

اگر مضمون له ذمه مضمون عنه را ابراء کند موجب برائت ضامن می شود زیرا در ضمان عقدی تضامنی ،هر یک از مدیون اصلی و ضامن، مدیون دین واحد می باشند و ابراء یکی از آن ها مانند اداء از اسباب سقوط دین به شمار می آید. و همچنین درضمان طولی ذمه ضامن به منزله وثیقه دین و از توابع و فروع آن است. پس همین که اصل ساقط شود فرع نیز به دنبال آن از بین می رود .[۵] در واقع در عقد رهن، با ابراء ذمه راهن از طرف مرتهن، مورد رهینه هم آزاد می شود به تبع آن هرگاه مضمون له، ذمه مضمون عنه را ابراء کند با سقوط دین، ضامن هم از مسئولیت مبری می شود .اما اگر فقط ضامن از مسئولیت مبری شود، دین مدیون اصلی پا برجا است ،چرا که ذمه ضامن، وثیقه شخصی دین مضمون عنه است و حکم رهن را دارد و فک رهن از طرف مرتهن دلالت بر اسقاط دین ندارد.[۶]بنابراین در تضامن طولی وعرضی،هرگاه مضمون له ،مضمون عنه رامبری کند از آنجائیکه مدیون اصلی ایشان می باشد وذمه ضامن به عنوان وثیقه می باشد، زمانی که اصل ساقط شود به تبع آن فرع نیز (ضامن )،از بین خواهد رفت.

پ) بقاء وثائق دین :

در ضمان تضامن به عکس ضمان نقل ذمه، وثائق و تضمینات دین اصلی ساقط نمی شود در این نوع ضمان، طلبکار وثیقه اضافی بدست می آورد و از نظر قضایی هیچ یک از بندهای ماده ۲۹۲ ق.م ناظر به چنین ضمانتی نیست تا بتوان گفت که ماده ۲۹۳ ق.م حکم به انحلال تضمین های دین داده است.[۷] ضمان تضامنی از دینی که دارای وثیقه عین است صحیح است در این صورت مضمون له هم وثیقه عینی دارد و هم وثیقه دینی، او باید نخست از محل وثیقه عینی، وصول طلب کند و اگر ارزش وثیقه وافی به طلب نباشد حق دارد به وثیقه دینی رجوع کند.[۸]بنابراین در ضمان تضامنی ،وثیقه های دین همچنان پابرجاست .چراکه ضمان خود نوعی وثیقه وتضمین است واین وثیقه نمی تواند تضمینات دیگر که برای دین داده شده را از بین ببرد.

ت) امکان اقاله ضمان:

در حالت کلی طبق ماده ۷۰۱ ق.م ضمان عقد لازم است و هیچیک از ضامن و مضمون له نمی تواند آنرا فسخ کند گرچه مضمون عنه موافق باشد ولی آن دو می توانند با توافق مضمون عنه آنرا اقاله نمایند گرچه مضمون عنه هیچ مداخله در انعقاد ضمان نداشته زیرا پس از ضمان، ذمه مضمون عنه بری شده و نمیتوان بر اثر اقاله،بدون موافقت، او را مدیون گردانید.[۹]  بقای دین مضمون عنه پس از ضمان سبب امکان اقاله ضمان را پدید می آورد و اقاله ضمان برخوردی با حقوق مضمون عنه پیدا نمی کند و لزومی ندارد رضایت او جلب شود زیرا از بین رفتن وثیقه، زیانی به مدیون نمی رساند و تنها از تضمین های طلبکار می کاهد. [۱۰]بنابراین باید گفت در ضمان تضامنی ،اقاله مابین ضامن ومضمون له صحیح است به عکس ضمان نقل ذمه که محتاج به رضایت مضمون عنه است چراکه ایشان در این نوع از ضمان مسئولیتی نداشته وبدون رضایت اشخاص نمی توان تعهدی را بر دوش او نهاد.

ث )عدم امکان ضمان مضمون عنه از ضامن

در ضمان نقل ذمه، مضمون عنه می تواند از ضامن ضمانت کند ولی در ضم ذمه این امکان وجود ندارد زیرا لازم می آید که اصل، فرع گردد و بالعکس فرع ،اصل شود علاوه بر آنکه فایده عقلایی هم بر این امر مترتب نیست، چرا که از نتایج این نوع ضمان این است که دین مجدداًبه محل اصلی خود که ذمه مدیون اصلی است برگردد. بنابراین این امر مستلزم دور است و پیروان نظریه ضم ذمه، ضمانی را که لازمه آن دور باشد باطل می دانند.[۱۱] بنابراین ضمان دور فقط در نظریه نقل ذمه قابل تصوراست نه در نظریه تضامن.

 

بند دوم: ضمان تضامنی

مقصود از ضمان تضامنی این است که به موجب عقد ضمان، بستانکار بتواند طلب خود را چه از مدیون اصلی و چه از ضامن مطالبه کند.[۱۲]از مزایای این نوع ضمان، مضمون له را از خطرهای ناشی از ورشکستگی و اعسار و فرار مدیون و ضامن مصون می دارد زیرا ضرورتی ندارد که طلبکار ابتدا به مدیون رجوع کند و ضامن در این فرصت در معرض اعسار قرار گیرد یا امکان فرار از دین را بیابد.

در خارج از امور تجاری، ضمان تضامنی برخلاف اصل است و تنها در صورتی پذیرفته می شود که در عقد تصریح کنند. همچنین باید دانست که در ضمان تضامنی همه قواعد مربوط به مسئولیت تضامنی مدیونین متعدد، اجرا نمی شود.[۱۳] به همین جهت اگر طلبکار مضمون عنه را ابراء کند، همه ضامنان بری می شوند ولی اگر ضامنی ابراء شود، این اقدام اثری در دین مضمون عنه ندارد و می توان وضع ضامن و مضمون عنه را با غاصبین متعدد قیاس کرد.[۱۴] در غصب همه در عرض یکدیگر مسئولیت تضامنی دارند و ابراء ذمه یکی از آنان در حکم وفای به عهد است ولی در ضمان، ضامن وثیقه ذمه مدیون است و اسقاط رهن به معنی سقوط دین نیست.[۱۵] در نهایت می توان گفت ضمان در حقوق تجارت به صورت ضم ذمه به ذمه است وباانعقاد این عقد،هم ضامن وهم مدیون اصلی در برابر مضمون عنه، مسئولیت داشته به عکس حالت نقل ذمه که مضمون عنه ازمسئولیت مبری میشود.

الف: اثر ضمان تضامنی

در ضمان تضامنی،هر یک از ضامنان نه تنها ضامن بدهکار است ضامن دیگران نیز هست و خود نیز نسبت به دیگران مضمون عنه می باشد.

۱- بر اساس ماده ۴۰۳ ق.ت « طلبکار می تواند به ضامن و مدیون اصلی، مجتمعاً رجوع کرده یا پس از رجوع به یکی از آنها و عدم وصول طلب خود، برای تمام یا بقیه طلب به دیگری رجوع نماید.» این اثر تضامن عرضی است و در هر موردی کاربرد دارد و مختص قانون تجارت نیست بنابراین مضمون له می تواند به هر یک از ضامنان برای تمام یا بخشی از دین رجوع کند یا همه را برای تمام دین طرف دعوی قرار دهد.

۲- استیفای طلب از مضمون عنه، موجب برائت ضامن می شود زیرا تعهد ضامن یک نوع وثیقه است و با سقوط دین، تضمینات دین هم از بین می رود[۱۶]. همچنین ابراء یکی از ضامنان باعث برائت دیگران می شود چون ضامن ابراء شده نسبت به دیگران مضمون عنه نیز هست و ابراء ذمه مضمون عنه باعث بری شدن ضامن می گردد، چون فرع تابع اصل است.

۳- با اینکه مضمون عنه و همه ضامنان در برابر طلبکار مسئولیت مشترک دارند، در رابطه میان خود ،مضمون عنه مدیون اصلی است و ضامنان مسئول پرداخت دین واز وثایق آن هستند. در نتیجه هرگاه طلبکار از مضمون عنه، طلب خود را بگیرد او نمی تواند به ضامنان دیگر رجوع کند. لیکن هر ضامنی که دین را بدهد حق دارد برای تمام آنچه پرداخته به مضمون عنه یا به ضامنان دیگر رجوع کند تا سرانجام دین از دارایی مدیون اصلی پرداخته شود.[۱۷]

ب: ضمان یک نفر به نفع چند نفر

ممکن است چند نفر از یک نفر طلب داشته باشند مانند ورثه میت که بستانکار از یک نفر بوده است، در این مورد ثالثی باورثه، طرف عقد ضمان می شود. در اینجا دو حالت دارد:

اول : در عقد ضمان، تصریح به تضامن بین بستانکاران ( مضمون لهم) نشود. به هر حال چه در حالت نقل ذمه و چه در حالت ضم ذمه بین بستانکاران حالت تضامن وجود ندارد. هر مقدار از طلب را هر یک از مضمون لهم که وصول کنند مشاع است و به همه بستانکاران تعلق دارد.

دوم – در عقد ضمان، تصریح به وجود حالت تضامن بین مضمون لهم شود. در این صورت هر یک از مضمون لهم حق وصول تمام طلب را دارد و پرداخت دین به یک نفر از مضمون لهم موجب برائت ذمه ضامن می شود.[۱۸]

پ -ضمان دو ضامن از یکدیگر

در قلمرو ضمان تضامنی، هرگاه دو نفر، ضامن دین یک نفر نزد بستانکارانش بشوند و هر یک از دو ضامن، ضامن یکدیگر نسبت به تعهد حاصل از عقد ضمان اول شوند ،این ضمان صحیح است ودر نتیجه هر ضامنی، دو مضمون عنه خواهد داشت: یکی مدیون اصلی و دیگری ضامن از مدیون اصلی. بنابراین اگر یکی از دو ضامن، مقداری از طلب بستانکار را بدهد، چون آن را از جانب هر دو مضمون عنه خود، پرداخته است، حق دارد به موجب ماده ۷۰۹ ق.م نصف آنرا از یکی از دو مضمون عنه خود و نصف دیگر را از مضمون عنه دیگر مطالبه کند.[۱۹]

پایان نامه بررسی مسئولیت تضامنی و موارد آن در حقوق ایران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *