ژانویه 25, 2021

پژوهش – تأثیر جهل در احکام فقهی و قوانین حقوقی و کیفری- قسمت ۱۵

سه ) توجه کند به آیات و روایاتی که در فضیلت علم و دانش و معرفت وارد شده است. [۱۳۵] »
و هم چنین در معالجه جهل مرکب فرموده است :
« که زائل کردن آن در نهایت صعوبت و سختی است. بدیهی است که کسی که در جهل مرکب است ، خود را جاهل نمی داند تا درصدد رفع آن برآید.
چنین شخصی اگر بد سلیقه و کج ذهن است که در این صورت باید او را به فراگیری علوم ریاضی و هندسه و حساب مشغول کرد چرا که این گونه علوم نقشی بسزایی در تقویت ذهن و قوه عاقله دارند. و اگر جهل او به خاطر خطای در فکر و استدلال است که در چنین حالتی باید استدلال او را با استدلالات اهل تحقیق و علمای اهل فکر مقایسه کرد تا به اشتباه خود پی ببرد ، و اگر جهل او به خاطر لجاجت و یا تقلید از دیگری است ، باید سعی کند تا این عوامل را در خود از بین ببرد.[۱۳۶] »
۳ – ۲ – بخش سوم
مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن
۱ – ۳ – ۲ – گفتار اول – مقایسه جهل با اشتباه
کلماتی مانند جهل و اشتباه ، خطا ، سهو ، نیسان و غفلت در اذهان مردم معنای واحد یا حداقل قریب به هم را متبادر می کنند که مدار و محور اتحاد و اشتراک همه آن ها را « جهل به واقع » تشکیل می دهد. بر همین اساس در بعضی از کتب حقوقی و یا به هنگام استعمال و محاوره ، آن ها را به جای یکدیگر به کار می برند.
در حالی که از منظر واژه شناسی میان آن ها تفاوت وجود دارد ما در این گفتار ابتدا به معنا و مفهوم این واژه ها و سپس به مقایسه آن ها می پردازیم.
در کتاب مفردات راغب سه معنی برای جهل ذکر شده است. [۱۳۷]
« الاول : و هو خلو النفس من العلم ، هذا هو الاصل. » جهل آن است که ذهن انسان از هر گونه علم و آگاهی خالی باشد.
این معنا اشاره به جهل بسیط دارد.
« الثانی : اعتقاد الشیء بخلاف ما هو علیه. » یعنی شخصی اعتقاد به چیزی دارد ، ولی برخلاف حقیقت آن شیء است.
این معنا اشاره به جهل مرکب دارد.
« الثالث : فعل الشیء بخلاف ما حق ان یفعل سواء اعتقاداً فیه اعتقداً صحیحاً او فاسداً. » یعنی انجام دادن کاری که خلاف حقیقت آن شیء است. چه بر اساس اعتقاد صحیح انجام داده باشد و چه فاسد.
و معنای سوم ، ظاهراً اعم از آن دواست.
و هم چنین این که اشتباه در متون فقهی و حقوقی دو کاربرد کاملاً متفاوت دارد : یکی در زبان عربی است که معادل شک ، شبهه ، بدگمانی و التباس است. [۱۳۸]
کاربرد دیگر اشتباه در زبان فارسی در کتب حقوقی و قانون مدنی است که معادل آن در زبان عربی به ویژه در کتب حقوقی معاصرین ، کلمه « غلط » به کار رفته است. [۱۳۹]
حال به مقایسه این دو واژه می پردازیم :
یکی از حقوق دانان معاصر عرب در توضیح کلمه جهل و تفاوت آن با اشتباه می نویسد : [۱۴۰]
« آگاهی اتفاق می افتد که حقیقت چیزی برای ما نامعلوم است ، در این صورت ناآگاهی در برخی موارد ناشی از تصور غیر صحیح است که ما از آن شیء داریم و در موارد دیگر این که اصلاً از آن چیز تصوری در ذهن به وجود نیامده است. »
صورت اول نمایانگر « اشتباه » است و صورت دوم « جهل ».
جهل مساوی با فقدان است ، به نحوی که به مرحله تصور اشتباه آلود نمی رسد ، اما اشتباه تصوری نادرست است که در ذهن عاقد به وجود می آید و همین اساس ایجاد یک اثر حقوق می شود. »
مطابق بیان ایشان در اشتباه ، تصور و فکر هست ولی تصور غلط است ، به خلاف جهل که در اصل وجود فکر و تصور تردید است.
حال می توانیم مقایسه جهل و اشتباه را از یک منظر دیگری نگاه کنیم به این شکل که به جهل مرکب ، اشتباه می گویند زیرا جهل مرکب آن است که انسان یک تصور ذهنی از امری دارد و آن تصور خلاف واقع می باشد با این تفصیل به سادگی می توان تشخیص داد که مراد از اشتباه همان جهل مرکب است ، زیرا ، جهل مرکب و اشتباه هر دو آگاهی و علم به امری برخلاف حقیقت است. [۱۴۱] بنابراین هر اشتباهی مبتنی بر جهل است ولی هر جهلی ضرورتاً دربردارنده اشتباه نیست.
بنابراین می توان این طور نتیجه گرفت نسبت میان اشتباه و جهل عموم و خصوص مطلق است ، چرا که هر اشتباهی جهل است ولیکن هر جهلی اشتباه نیست.
۲ – ۳ – ۲ – گفتار دوم – مقایسه اشتباه با غلط
آوردیم که معنای این واژه همان کلمه اشتباه در زبان فارسی است و در تعریف اصطلاحی آن گفته اند : « حاله تقوم بالنفس تحمل علی توهم غیر الواقع » یا « توهم یتصور فیه العاقد غیر الواقع واقعاً فیهه ذالک علی ابرام عقد لولا هذا التوهم لمل اقدام علیه » [۱۴۲]
در همه این تعاریف ، عنصر اساسی ، « توهم » بوده و مفاد آن همان جهل مرکب است. [۱۴۳]
۳ – ۳ – ۲ – گفتار سوم – مقایسه جهل و اشتباه با شبهه
شبهه نوعاً در محاورات روزمره و حتی در برخی کتب حقوقی به همراه شک به کار می رود. باید دانست این دو مفهوم دو روی یک سکه هستند ، به این معنا که بعد از تحقیق شک و تردید برای انسان حالتی به نام شبهه به انسان دست می دهد. در واقع شبهه نتیجه شک و شک سبب شبهه می باشد.
در مقایسه جهل و اشتباه با شبهه باید گفته شود.
شبهه به عنوان جهل بسیط در لغت به معنای اشتباه و التباس به کار می رود اما این دو واژه به لحاظ اصطلاحی اساساً با هم تفاوت دارند. اشتباه از مقوله جهل مرکب است ، در حالی که شبهه نوعی جهل بسیط است. در شبهه انسان به نادانی و جهل خود علم دارد. بنابراین در حین شبهه انسان مکلف باید حسب مورد رفتار مطلوب را انجام دهد. در حالی که در اشتباه چون انسان در جهل مرکب است لذا تکلیفی متوجه او نیست.
بنابراین رابطه میان اشتباه و شبهه تباین است. یعنی هیچ اشتباهی شبهه نیست و هیچ شبهه ای اشتباه نیست.
۴ – ۳ – ۲ – گفتار چهارم – مقایسه جهل و اشتباه با خطا
این واژه معمولاً در فقه و حقوق جزا کاربرد دارد و در برابر عمد به کار می رود و در توصیف آن گفته اند : [۱۴۴]
خطا عبارت است از وصف عملی که فاعل آن دارای قوه تمییز نبوده و به علت غفلت یا اشتباه یا بی مبالاتی و عدم احتیاط ، عملی را که مخالف موازین اخلاقی یا قانونی است مرتکب شده است.
بنابراین یکی از علل خطا ، جهل و اشتباه است و ممکن است علل دیگری مانند سهل انگاری ، غفلت و … نیز داشته باشد.
از این مختصر می توان نتیجه گرفت که خطا اعم از اشتباه است ، چون گاهی خطا را مقابل عمد به کار نمی برند ، در آن صورت اعم از تخلف عمدی و غیر عمدی است ، ولی کلمه خطا در متون فقهی اعم از جزایی و مدنی گاهی به مفهوم معادل اشتباه و جهل به کار می رود.
و اتفاقاً به عنوان عیب اراده هم مطرح می شود.
« راغب » چند معنی برای خطا ذکر کرده یکی از آن ها معادل اشتباه است ، می گوید « و الثانی ما یرید ما یحسن فعله ولکن یقع منه خلاف ما یرید فیقال اخطا اخطاء فهو مخطی و هذا قد اصاب فی الاراده و اخطا فی الفعل و هذا المعنی بقوله ( ع ) : رفع عن امتی الخطاء و … » یعنی در خطا ، شخصی انجام عمل نیکی را اراده می کند ولی خلاف آن در خارج تحقق می یابد و خطا تلانما در اراده پدید آمده و سپس عمل به صورت خطا محقق می شود. این همان اشتباه یا جهل مرکب است و این معنی را عده ای از نویسندگلن حقوقی هم به کار برده اند. [۱۴۵]
۵ – ۳ – ۲ – گفتار پنجم – مقایسه جهل و اشتباه با سهو

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.