ژانویه 16, 2021

دسته بندی علمی – پژوهشی : تأثیر جهل در احکام فقهی و قوانین حقوقی و کیفری- قسمت ۱۰

در ادامه برخی از روایاتی که مشتقات جهل در آن آمده را ذکر می کنیم.
امام علی ( ع ) می فرمایند :
” اعظَمُ المَصائِبِ الجهل : [۷۶] « بزرگ ترین مصیبت نادانی است. » و هم چنین می فرمایند :
” العقلُ یَهدی و یُنجی ” ، ” و الجهل یغوی و یردی ” [۷۷]
« عقل راهنمایی می کند و نجات می دهد و نادانی گمراه می کند و نابود می گرداند. »
رسول خدا ( ص ) می فرماید :
” اِنَّ الجاهِلَ مَن عَصَی الله و ان کانَ جمیلَ المَنظرِ عظیم الحظر “
« نادان کسی است که نافرمانی خدا کند ، اگر چه زیبا چهره و دارای موقعیت بزرگی باشد. [۷۸] »
و در جایی دیگر می فرماید :
” قلبٌ لیسَ فیهِ شیٌء من الحکمهِ کبیتٍ خَرِبٍ فَتَعَلّموا و عَلَّمُوا و تَفَقَّهوا و لا تَمونوا جُهالًاَ فاِنَّ الله لا یعذِرُ عَلَی الجَهلِ “
« دلی که در آن حکمت نیست ، مانند خانه ویران است ، پس بیاموزید و تعلیم دهید ، نفهمید و نادان نمیرید. به راستی که خداوند را برای نادانی نمی پذیرد. [۷۹] »
و هم چنین امام کاظم ( ع ) می فرمایند :
” اِنَّ الزرعُ یَنُبِتُ فی السَّهل و لا ینُبتُ فی الصَّفا فَکَذلک الحِکَمهُ تَعمُر فی قلبِ المُتَواضِعِ وَ لاَتَعمُرُ قلبِ المُتکّبَرِ الجَبّار ، لاِنَّ الله جَعَلَ التواضُعَ آله العقلِ و جَعَلَ التکُّبَر من آله الجَهلِ “
« زراعت در زمین همواره می روید ، نه بر سنگ سخت و چنین است که حکمت ، در دل های متواضع جای می گیرد نه در دل های متکبر ، خداوند متعال ، تواضع را وسیله عقل و تکبر را وسیله جهل قرار داده است. [۸۰] »
و هم چنین پیامبر اکرم ( ص ) در جای دیگر می فرمایند :
” ثلاثٌ من لم تکُن فیهَ فَلیسَ مِنّی و لا مِنَ اللهِ عَزَّوَجَّلَ. قیلَ ؛ یا رسول الله ، و ما هُنَّ ؟ قال : حِلمٌ یَرُدَّ بِهِ جَهَل الجاهِلِ و حُسنُ خُلقِ یعیشُ به فی النّاسِ و وَرَعٌ یحجُزُهُ عن مَعاصِی اللهِ عَزَّوَجلَّ. ” [۸۱]
« سه چیز است که هر کس نداشتم باشد نه از من است و نه از خدای عزوجل. عرض شد : ای رسول خدا ، آن ها کدام اند ؟ فرمودنند: بردباری که به وسیله آن جهالت نادان را دفع کند ، اخلاق خوب که با آن در میان مردم زندگی کند و پارسایی که او را از نافرمانی خدا باز دارد. »
شبهه ای در مورد جهل و پاسخ به آن
« خداوند در سوره نحل می فرماید : خداوند شما را از شکم های مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی نمی دانستید. »[۸۲] و حال آن که در سوره اعراف جهل را بد دانسته و به پیغمبر دستور داده است که از جاهلین روی گرداند. [۸۳] اگر جهل بد است پس چرا خداوند انسان ها را جاهل به دنیا آورده است ؟ جواب :
جهل ۲ قسم است.
یک ) جهل در مقابل علم : آنچه در آیه ۷۸ سوره مبارکه نحل آمده است از این نوع جهل است یعنی شما را به دنیا آوردیم در حالی که جاهل بودید [ علم نداشتید ]. این نوع جهل ذاتاً بد نیست بلکه باقی ماندن بر آن بد است. لذا دیده می شود در روایات ما را به علم جوئی تشویق کرده و راه رسیدن به علم را به ما یاد داده و فرمودند : ” مفتاح العلم السوال ” یعنی کلید دست یابی به علم سوال کردن است.
و یا در سوره زمر خداوند در قالب سوال ، برتری عالم بر جاهل را این چنین مطرح می فرماید که : ” هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون “
دو ) جهل در مقابل عقل : آنچه که در آیه ۱۹۹ سوره مبارکه اعراف آمده است از این نوع جهل است. جهل در مقابل عقل یعنی انسان به مقتضای آنچه که عقل درک کرده عمل نکند و یا به عبارت ساده تر انسان به آنچه که از حق درک کرده عمل نکند و روی گرداند.
خداوند در آیه ۱۹۹ سوره مبارکه اعراف می فرماید : « ای پیغمبر از کسانی که حق را درک کردند اما حاضر به قبول آن نیستند ، روی گردان. »
روایتی هم در همین زمینه داریم که می فرماید : « ” صدیق کل امریء عقله و عدوه جهله ” یعنی دوست هر کسی عقل اوست و دشمنش جهل اوست. » مراد از این جهل ، جهل به مقابله عقل ، یعنی عمل نکردن به مقتضای عقل است. [۸۴]
۳ – ۲ – ۲ – گفتار سوم – زمینه های جهل و نشانه های مربوط به آن
« زمینه های جهل »
عوامل مختلفی در زمینه جهل وجود دارد که در این جا به چند مورد اشاره می کنیم :
یک ) بادیه نشینی و دوری از فرهنگ اجتماعی
خداوند در قرآن کریم می فرماید : « بادیه نشینان عرب ، کفر و نفاقشان شدیدتر است و به ناآگاهی از حدود و احکامی که خدا به پیامبرش نازل کرده ، سزاوارترند و خداوند دانا و حکیم است. [۸۵] »
این آیه شامل پیام هایی است از قبیل :
الف ) بادیه نشینی موجب دوره ای از فرهنگ و آداب دینی و در نتیجه جهل و نادانی می شود.
ب ) محیط فرهنگی و اجتماعی انسان ، در بینش و آگاهی و هم چنین در عدم جهل و ناآگاهی او موثر است ، بنابراین محیط فرهنگی و اجتماعی نامناسب زمینه ای برای جهل است.
ج ) افراد ناآگاه و دور از فرهنگ ، گاهی آلت دست کافران و منافقان قرار می گیرند و از خود آن ها هم بی منطق تر می شوند.
د ) دانستن احکام دین لازم است وگرنه اعرابی و جاهلی هستیم.
ر ) شهر نشینان جاهل به حدود الهی ، به منزله اعراب و بادیه نشینان بلکه بدتر از آن ها هستند. [۸۶]
دو ) دل مردگی ، در سوره انعام آمده است.
« پاره ای از آن ها به «سخنان » تو ، گوش فرا می دهند ولی بر دل های آنان پرده افکندیم تا آن را نفهمند و در گوش آن ها ، سنگینی قرار دادیم ( و آن ها به قدری لجوجند ) که اگر تمام نشانه های حق را ببینند ، ایمان نمی آورند تا آن جا که وقتی به سراغ تو می آیند که با تو پرخاشگری کنند ، کافران می گویند : این ها فقط افسانه های پیشینیان است . » [۸۷]
در این آیه اشاره به وضع روانی بعضی از مشرکان شده است که در برابر شنیدن حقائق کمترین انعطافی از خود نشان نمی دهند و در حقیقت تعصب های کورکورانه جاهلی و فرو رفتن در منافع مادی و پیروی از خوی و هوس ها ، آن چنان بر عقل و هوش آن ها چیره شده که گویا در زیر پرده ای از جهل و جهالت قرار گرفته اند. [۸۸]
سه ) شیطان : در آیه ای می خوانیم : « ای مردم ! از آنچه در زمین است ، حلال و پاکیزه بخورید ! و از گام های شیطان پیروری نکنید ! چه این که او ، دشمن آشکار شماست. او شما را فقط به بدی ها و کار زشت فرمان می دهد ( و نیز دستور می دهد ) آنچه را نمی دانید ، به خدا نسبت دهید. [۸۹] »
در این آیات ، ایه های پیروی از شیطان معرفی می شود ؛ یعنی سوء فحشاء و سخن بدون تعقل و علم
مراد از پیروی از خطوات شیطان این است که بنده خدا ، چیزی را تعبد کند و آن را عبادت و اطاعت خدا قرار دهد که خدای تعالی هیچ اجازه ای در خصوص آن نداده است ؛ چون خداوند هیچ مشی و روشی را منع نکرده است ، مگر آن روشی را که آدمی در رفتن بر طبق آن پای خود به جای پای شیطان بگذارد و راه رفتن خود را مطابق راه رفتن شیطان کند ، در این صورت است که روش او پیروی گام های شیطان می شود. از این جا این نکته بدست می آید که دعوت شیطان منحصر است در دعوت به عملی که یا سوء استفاده است یا فحشاء و یا گفتن سخن بدون تعقل و دلیل. [۹۰]

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.