ژانویه 22, 2021

بررسی انواع صورخیال در شعر عاشورایی معاصر- قسمت ۱۷

شاعران معاصر به جهت فضای ذهنی جدید خود که نگاهی تازه به آنان بخشیده است، توانستند قوت‌ها و استعدادهای نویی را در اشیاء پیرامون بیابند و به این ترتیب با کشف وجوه شباهت غیر قابل حدسی، پدیده‌هایی را که به ظاهر با هم متفاوتند، به هم ربط دهند و حقیقت شعر به راستی چیزی جز کشف روابط نیست و «شعر، بالیدن یک رابطه است و پرورش یک فکر خام است از راه در هم فرو رفتن کلمات و اختلاط بارهای عاطفی و ذهنی آنها» (صور و اسباب در شعر امروز ایران، ص۵۷) اهل بلاغت معتقدند: «نقد امروز تشبیهاتی را زیباتر و خیال‌انگیزتر می داند که وجه شبه آن‌ها دور از ذهن و یافتن آن محتاج تأمل باشد» (معانی و بیان، احمد‌نژاد، ص۲۰) تشبیه با تمام انواع و زیر مجموعه‌هایی که برای آن برشمرده‌اند، بسامد بالایی در شعر عاشورایی این دوره دارد. شاعران در جای‌جای توصیفات خود، از تشبیه بهره‌ها برده‌اند. بیش‌تر از آن‌جایی که تشبیهات رنگ تکرار و یکنواختی به خود می‌گیرند، تشبیهات بدیع و نو در آثار این شاعران جلوه‌گرند. در اینجا ابتدا به ذکر شواهدی چند از انواع تشبیه در اشعار برجسته‌ی عاشورایی می‌پردازیم و سپس به تفصیل به تکرارها، نوآوری‌ها، عناصر تصویر‌آفرینی و بسامد هرکدام در شعر این دوره خواهیم پرداخت.
۲-۱-۱٫ انواع تشبیه به لحاظ وجود یا حذف ارکان
یکی از وجوه تقسیم تشبیه به دسته‌های مختلف، تشبیه بر مبنای وجود یا حذف ارکان است. هر تشبیه دارای چهار رکن است:
مشبه: چیزی است که آن را به چیز دیگر مانند کنند؛
مشبه‌به: چیزی است که چیز دیگری به آن مانند می‌شود؛
ادات تشبیه: کلمه‌ای است که دلالت بر معنی مشابهت و مانندگی داشته باشد؛
وجه‌شبه: چیزی که در مشابهت دو چیز به یکدیگر موردنظر است؛ (معانی و بیان، همایی، ص۱۳۶) گاهی تمام ارکان در جمله ذکر می‌شود و گاه ادات تشبیه و وجه‌شبه حذف و تشخیص آن به ذهن مخاطب محوّل می‌شود.
۲-۱-۱-۱٫ تشبیه کامل
تشبیه کامل، تشبیهی است گسترده که تمامی ارکان تشبیه را داراست. (بیان و معانی، شمیسا، ص۳۴)
تشبیه کامل در اشعار عاشورایی موسوی گرمارودی شواهدی بسیار دارد. آنجا که شاعر در وصف شش ماهه‌ی شهید، او را از لحاظ “پیچ و تاب داشتن” به “موج”، از جهت “نازکیِ تن” به “حباب” و از لحاظ “ظرافت و تردی” به “سوره‌های کوچک قرآن” و “ساقه‌های ریواس” همانند می‌کند:

چون موج روی دست پدر پیچ و تاب داشت
چون سوره های کوچک قرآن ظریف بود
چون ساقه های تازه‌ی ریواس ترد بود
وز نازکی تنی به صفای حباب داشت
هر چند او فضیلت ام الکتاب داشت
از تشنگی اگرچه بسی التهاب داشت
(گوشواره‌ی عرش، ص۱۹۷)

در مصراع اول بیت اول، او: مشبه، چون: ادات تشبیه، موج: مشبه‌به و پیچ و تاب داشتن: وجه شبهی است که میان مشبه و مشبه‌به مشترک است. همچنین در مصراع دوم تن: مشبه، به صفای: ادات تشبیه، حباب: مشبه‌به و نازکی که در ابتدای مصراع آمده است، وجه‌شبه است. به همین صورت در مصراع‌های اول ابیات دوم و سوم نیز تمامی ارکان تشبیه مشاهده می‌شود.
تشبیه “نوزاد کربلا” به “سوره‌های کوچک” از زیباترین و بدیع‌ترین تشبیهات در شعر این شاعر و به طور کلی در شعر عاشورایی امروز است. وی در جایی دیگر ضمن تشبیهی کامل، “آیه‌های کتاب کریم” را به عنوان مشبه‌ٌبه برای “دستان بریده‌ی سقای کربلا” برمی‌گزیند، چرا که هردو “پر معنایند”:
درود سبز و شکوفای نخل‌ها بر او
که دست‌های بلندش
چو آیه‌های کتاب کریم
پر معناست.
(همان، ص۲۱۶)
گرمارودی در بندی از ترکیب‌بند عاشورایی خود که به نام حضرت قاسم بن حسن u سروده است، تمامی ارکان تشبیه را برای وصف او آورده است:

آن چهر برفروخته ماه تمام بود
همچون بنفشه‌ی طبری ترد و تازه بود
دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir