عدالت اجتماعی

حل یک مشکل عمومی در روابط میان انسان با انسان که شکل توزیع منابع طبیعی را مشخص می‌سازد، مربوط است و راه‌حل یاد شده، با مرور زمان و پیشرفت فن‌آوری و ابزار کار، هم چنان ثابت بوده، تغییر نمی‌پذیرد؛ بر خلاف مارکسیست‌ها که روابط انسان با انسان را به پیروی از تغییر روابط انسان با طبیعت، در حال تغییر می‌دانند؛ ولی با وجود عدم‌تغییر در نوع روابط انسان با انسان، اسلام در مقابل تغییراتی که در روابط انسان با طبیعت رخ می‌دهد، عکس‌العمل نشان داده، از طریق وضع قانونی که شهید صدر در اصطلاح آن را «منطقه الفراغ» نامیده، این اجازه را به ولی‌ امر مسلمانان داده است تا در این محدوده، به کنترل روابط انسان با طبیعت بپردازد. برای مثال، بر اثر پیشرفت صنعت، برای افرادی که دارای فن‌آوری برتر هستند، این امکان فراهم‌شده است که در مدّت کوتاهی بتوانند زمین بسیاری را آباد کنند؛ درحالی‌که در قدیم چنین امکانی نبوده است؛ بدین‌جهت، شارع مقدّس به حاکم اسلامی اختیاری داده تا بتواند در محدوده منطقه الفراغ در زمانی که صنعت پیشرفته‌تر شده، سبب تصاحب اشخاص محدودی از صاحبان صنایع در احیای اراضی موات می‌شود، برای آن‌ها محدودیتی قائل شود و از این طریق عدالت را اجرا کرده، روابط انسان با طبیعت را سامان دهد.
وی در جای دیگر می‌فرمایند:
«حیث جئنا علی ذکر منطقه الفراغ فی التشریع الاقتصادی، یجب أن نعطی هذا الفراغ أهمیه کبیره خلال عملیه اکتشاف المذهب الاقتصادی، لأنه یمثل جانباً من المذهب الاقتصادی فی الاسلام. فان المذهب الاقتصادی فی الاسلام یشتمل علی جانبی: أحدهما: قد ملیء من قبل الاسلام بصوره منجزه، لا تقبل التغییر و التبدیل. و الآخر: یشکّل منطقه الفراغ فی المذهب قد ترک الاسلام مهمه ملئها إلی الدوله أو (ولی الأمر) یملؤها وفقاً لمتطلبات الأهداف العامه للاقتصاد الاسلامی، و مقتضیات‌ها فی کل زمان.
و نحن حین نقولک (منطقه الفراغ)، فانما نعنی ذلک بالنسبه إلی الشریعه لاسلامیه و نصوص‌ها التشریعیه، لا بالنسبه إلی الواقع التطبیقی للاسلام، الذی عاشته الأمه فی عهد النبوه. فان النبی الأعظم (صلی لله علیه و آله) قد ملأ ذلک الفراغ بما کانت تتطلبه أهداف الشریعه فی المجال الأقتصادی، علی ضوء الظروف آلتی کان المجتمع الاسلامی یعیشها، غیر أنه (صلی لله علیه و آله) حین قام بعملیه ملء هذا الفراغ لم یملأه بوصفه نبیاً مبلغاً للشریعه الإلهیه، الثابته فی کل مکان وزمان، لیکون هذا الملء الخاص من سیره النبی لذلک الفراغ. معبراً عن صیغ تشریعیه ثابته، و إنما ملأه بوصفه ولی الأمر، المکلف من قبل الشریعه بملء منطقه الفراغ وفقاً للظرف.

مکتب اقتصادی در اسلام مشتمل بر دو نوع قانون است، یک نوع آن توسط شارع به‌طور قطعی بیان شده و هیچ‌گونه تغییری در آن‌ها راه ندارد. نوع دوم احکامی است که منطقه فراغ را در مکتب اقتصادی تشکیل می‌دهد و شارع تفسیر آن را به دولت و یا «ولی امر» سپرده که بر اساس نیازمندی‌های فراگیر اقتصادی و اوضاع زمانی و مقتضیات اهداف اقتصادی را تأمین و خلأ را پر کنند. و ما هرگاه عنوان منطقه الفراغ را به کار می‌بریم مقصود شریعت اسلامی و ادلّه تشریعی آن است نه واقعیت‌های عینی و خارجی جامعه؛ زیرا پیامبر بزرگ خدا منطقه فراغ را بر اساس اهداف اقتصادی آن روزگار پر کرد ولیکن اقدام پیامبر خدا هنگام پرکردن منطقه فراغ، به عنوان نبی و ابلاغ کننده احکام ثابت الهی نبوده است تا این‌که چنین اقدامی به عنوان سیره و روش حضرت در پرکردن منطقه فراغ ثبت شده و برای همیشه ثابت بماند، بلکه اقدامان حضرت به عنوان ولی امری می‌باشد که از طرف شریعت مکلّف به پر کردن منطقه فراغ بر اساس اوضاع آن روزگار بوده است.
ایشان در مقام بیان نتیجه بحث، مطالبی را یادآوری می‌کند؛ از جمله:
أن نوعیه التشریعات آلتی ملأ النبی بها منطقه الفراغ من المذهب، بوصفه ولی الأمر.. لیست أحکاماً دائمیه بطبیعتها، لأنها لم تصدر من النبی بوصفه مبلغاً للاحکام العامه الثابته، بل باعتباره حاکماً و ولیاً للمسلمین. فهی إذن لا تعتبر جزءاً ثابتاً من المذهب الاقتصادی فی الاسلام.
تصمیم پیامبر در محدوده منطقه الفراغ به عنوان ولی امر، حکم ثابت و دائمی به شمار نمی‌آید؛ زیرا چنین احکامی از پیامبر به عنوان مبلّغ احکام ثابت و دائمی خدا صادر نشده بلکه به عنوان حاکم و ولی‌ مسلمانان صادر شده است، پس ثابت نخواهد بود.
ایشان همچنین در بحث دخالت دولت در مقولات اقتصادی، پس از این‌که نقش دلت در حل مشکلات را مهم به‌حساب می‌آورد، می‌نویسد:

دانلود پایان نامه

اینجا فقط تکه های از پایان نامه به صورت رندم (تصادفی) درج می شود که هنگام انتقال از فایل ورد ممکن است باعث به هم ریختگی شود و یا عکس ها ، نمودار ها و جداول درج نشوندبرای دانلود متن کامل پایان نامه ، مقاله ، تحقیق ، پروژه ، پروپوزال ،سمینار مقطع کارشناسی ، ارشد و دکتری در موضوعات مختلف با فرمت ورد می توانید به سایت  40y.ir  مراجعه نمایید.

رشته حقوق همه گرایش ها : عمومی ، جزا و جرم شناسی ، بین الملل،خصوصی…

در این سایت مجموعه بسیار بزرگی از مقالات و پایان نامه ها با منابع و ماخذ کامل درج شده که قسمتی از آنها به صورت رایگان و بقیه برای فروش و دانلود درج شده اند

و لا یقتصر تدخل الدوله علی مجرد تطبیق الاحلام الثابته فی الشریعه، بل یمتد إلی ملء منطقه الفراغ من التشریع. فهی تحرص من ناحیه علی تطبیق العناصر الثابته من التشریع، و تضع من ناحیه أخری العناصر المتحرکه وقفاً للظروف.

حدود اختیارات دولت تنها اجرای احکام ثابت الهی نیست، بلکه پرکردن احکام منطقه فراغ را شامل می‌شود… و دولت مجری احکامی است که شرع تشریع آن‌ها را بر اساس وضع زمان به او واگذار کرده؛ به‌گونه‌ای که اهداف کلی و عدالت اجتماعی در اقتصاد تأمین شود.
از مجموع کلمات شهید صدر که صاحب این نظریه است استفاده می‌شود که مقصود ایشان از منطقه فراغ، عبارت از اختیاراتی است که شرع مقدّس به حاکم و مدیر جامعه اسلامی در هر زمانی در محدوده غیر احکام الزامی و ثابت، جهت اداره جامعه، واگذار کرده و چنین احکامی احکام حکومتی نامیده می‌شود. بنابراین، شایسته است به‌جای کلمه منطقه الفراغ احکام حکومتی گفته شود.
بسیاری از بزرگان هم مانند شهید صدر واگذاری جعل احکام برخی از موضوعات از سوی شارع را به فقیه پذیرفته‌اند ولیکن از آن به عنوان منطقه الفراغ تعبیر نکرده بلکه آن را احکام ثابت و متغیر و مانند آن نامیده‌اند.

پیشینه نظریه «منطقه الفراغ»
نظریۀ «منطقه الفراغ» که در میان دانشمندان اهل سنت از قدمت و طرفداران بیشتری برخوردار است و معمولاً از آن تحت عنوان «منطقه العفو» یاد می‌کنند، در میان فقهای شیعه رواج کمتری دارد. آنچه این باور را در سال‌های اخیر در جوامع شیعی پر رونق ساخت، طرح آن از سوی شهید صدر است. ایشان که از این نظریه با نام «منطقه فراغ» یاد می‌کند، برای طرح مسنجم، ارائه استدلال و تبیین کارکردهای آن اصرار فراوان از خود نشان داده است و همین امر موجب ورود آن به قلمرو مباحث فقهی و حقوقی و برانگیختن موافقت‌های و مخالفت‌های زیاد شده است.
شهید صدر در رساله مختصر، اما بسیار مفیدی که در سال 1399 قمری تحت عنوان «لَمحه فقهیه تمهیدیه عن مشروع دستور الجمهوریه الاسلامیه فی ایران» (نگاهی فقهی و مقدماتی برای قانون اساسی جمهوری اسلامی در ایران) در پاسخ به درخواست گروهی از شاگردان خود و علمای لبنان نگاشته است، تصریح کرده است که: مقصود از اینکه شریعت اسلام منبع قانگذاری است، آن است که قانون اساسی از اسلام ناشی شده و سایر قوانین جمهوری اسلامی در پرتو آن قوانین در جمهوری اسلامی به‌صورت زیر وضع می‌گردد:
احکام ثابت شریعت که از نظر فقهی کاملاً مسلّم هستند، تا آنجا که به زندگی اجتماعی ارتباط پیدا می‌کنند، بخش ثابت حقوق اساسی را تشکیل می‌دهند؛ چه در قانون اساسی به آن‌ها تصریح شده باشد و چه نشده باشد.
در هر جا که احکام شرعی مورد اختلاف‌نظر فقها باشد، همه نظرات اجتماعی معتبر است، اما اختیار انتخاب هر یک از آن‌ها (به عنوان قانون) بر عهده قوه مقننه است که بر اساس مصلحت عمومی انجام می‌دهد.
در هر جا که شریعت حکم الزام‌آور و قاطعی مبنی بر حرمت یا وجوب نداشت، قوه مقننه که از سوی مردم انتخاب می‌شود، می‌تواند هر قانونی را که صلاح می‌داند وضع کند؛ به‌شرط آنکه مغایر با قانون اساسی نباشد. قلمرو این‌گونه قوانین را «منطقه فراغ» می‌نامند و شامل همه مواردی می‌شود که شریعت به انسان‌ها قدرت انتخاب داده است.
شهید صدر در رساله فوق بیش از این مقصود خود را توضیح نداده است و لذا برای درک کامل و بهتر این نظریه نمی‌توان به همین مقدار بسنده کرد. ایشان این نظریه را اولین بار و به‌طور مبسوط در کتاب «اقتصاد ما» مطرح کرده و مورد بحث قرار داده است.
زمینه‌های نظریه منطقه الفراغ:
به اعتقاد بسیاری از فقیهان اهل سنت مبتکر نظریه مصالح مرسله مالک بود، و فقیهان مالکی در مقام بهره‌برداری از این اصل با چالش‌هایی مواجه شدند که مهم‌ترین آن‌ها تعارض حکم برآمده از آن احکام شرعی استنباط شده از دیگر ادله شرعی است، و از چاره‌جویی‌های آنان برای حل این مشکل آن بود که گفتند مصالح مرسل نباید با هیچ حکم شرعی و یا ادله آن مخالف باشد.
برخی از مفسران اهل سنت در تفسیر این آیه شریفه «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم» با مشکل مشابهی روبرو شدند، مشکل آن است که اگر مقصود از اولی الامر امامان، سلاطین و قضات و هرکسی است که ولایت شرعی دارد، در مواردی که احکام آنان با احکام شرعی اختلاف داشته باشد، چه باید کرد. و اگر نمی‌توان حکم آنان را بر حکم خداوند مقدم دانست – که بی‌شک چنین است – برای رفع تعارض میان وجوب اطاعت از خداوند و اولی الامر چه چاره‌ای می‌توان اندیشید؟
در پاسخ به سؤال یاد شده شوکانی و آلوسی معتقدند که اطاعت از حاکمان تنها در این فرض جایز است که از قلمرو احکام شریعت پا فراتر ننهند، چه این‌که » لاطاعه لمخلوق فی معصیته الخالق …». آلوسی با در نظر گرفتن اختلافات اهل سنت دراین‌باره که برخی از آنان در حوزه مباحات برای ولی امر حق دخالت قائل‌اند و برخی آن را ممنوع کرده و گروهی آن را منوط به مصلحت عمومی دانسته‌اند و پس از تأکید بر عدم لزوم اطاعت در احکام مخالف با شرع، می‌نویسد:
آیا عدم لزوم اطاعت از آنان قلمرو مباحات را نیز در برمی‌گیرد؟ دراین‌باره اختلاف‌نظر است. برخی گفته‌اند اطاعت از آنان در این حوزه واجب نیست زیرا هیچ‌کس نباید آنچه را خداوند حلال کرده، حرام کند و برخی گفته‌اند در حوزه مباحات نیز اطاعت واجب است. «حصکفی» از کسانی است که به‌صراحت این را گفته‌اند. برخی از محققان شافعی مذهب نیز گفته‌اند اطاعت از امر و نهی امام تا زمانی که به حرامی فرمان ندهد واجب است و برخی دیگر گفته‌اند هرگاه امر او از مصلحت نشأت نگرفته باشد، اطاعت از وی در باطن واجب نیست، اما آن دسته از اوامر او که برخاسته از مصلحت باشد اطاعت ظاهری و باطنی از آن‌ها واجب است ….
در سخنان آلوسی به انحصار وجوب اطاعت از امام در قلمرو مباحات به‌گونه‌ای آشفته و مبهم اشاره شده و خود او در مقام نتیجه‌گیری نتوانسته است از دیدگاه‌های دانشوران گذشته طرفی ببندد و به نتیجه‌ای روشن دست یابد.
در میان فقهای شیعه شیخ انصاری در بحث از شروط مطلبی دارد که می‌توان آن را به سرنخی برای نظریه منطقه الفراغ دانست؛ در آنجا شیخ به این نظر فقها اشاره می‌کند که هر شرط مخالف شرع به دلیل روایاتی از قبیل «الاّ شرطاً احُلّ حراماً و حرم حلالاً» بی‌اعتبار است. شیخ در اینجا سؤال مهمی را مطرح می‌کند که چه شرطی حلال را حرام و یا حرام را حلال می‌کند؟ برای مثل اگر انسان نذر کند عمل مباحی را انجام دهد و یا عمل مباحی را ترک کند، آیا این حرام کردن حلال است و واجب کردن غیر واجب است؟
شیخ در پاسخ می‌گوید تحریم حلال و تحلیل حرام آن است که کسی حکمی را به دین خدا نسبت دهد و حکمی را که واجب و یا حرام نیست، واجب و حرام دانسته و آن را تغییر دهد. بنابراین اگر پدر به فرزند دستور دهد امر مباحی را باید انجام دهی، و یا مباحی را باید ترک کنی. این تحریم حلال و تحلیل حرام نیست؛ چون خداوند فرموده است اطاعت از پدر واجب است. اما پدر نمی‌تواند به فرزندش امر کند که حکمی را که واجب یا حرام است ترک کند یا مرتکب شود. در واقع شهید صدر آنچه را که شیخ

این نوشته در مقالات و پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید