طبقه بندی انواع مواد مخدر از دیدگاه روانشناختی

تعریف اعتیاد

اعتیاد از جمله مفاهیمی است که تعاریف متعددی ازآن ارائه شده است که در ذیل به برخی ازآنها اشاره         می گردد.

اعتیاد یک بیماری مزمن، یک اختلال عودکننده و اکثراً شبیه بیماری قند و بیماری فشارخون می باشد و       نمی تواند به طور  مؤثردر مدت طولانی با پشتیبانی پیگیرتسکین داده شود(بختیاری، 1390).

به طورمتعارف، اعتیاد برای شناسایی رفتارهای خود مخرب به کار می رود که شامل مؤلفه هایی دارویی است. این واژه مختص کسانی است که گرفتارجسمی به یک یا بیش از یک داروی غیرقانونی هستند. این تعریف شامل هوس کردن شدید به مواد، و نیاز به مواد بیشتر برای کسب همان اثر قبلی است(دی کلمنته[1]، به نقل از  دی کلمنته، 2003). اعتیاد عادت اکتسابی است که زمانی ظهورکرده و خاموش کردن آن حتی در مواجهه با پیامدهای بسیارمنفی چشمگیرآن استواراست. و یا “وابستگی”حالتی است که الگوی رفتارشامل کنترل ضعیف قربانی است که با وجود بازخورد منفی ادامه دارد و اغلب به نظر می رسدخارج ازکنترل باشد(دی کلمنته، 1994، به نقل از دی کلمنته، 2003).

 مصرف موادمخدر

موادمخدر و داروهای غیرمجاز برای تغییرحالات احساسی، فرار از ترس و تفکر میل و ادراک و روابط اجتماعی و یا کاهش درد مصرف  می گردد. متأسفانه، بر خلاف آنچه که مصرف کننده ممکن است به دنبال آن باشد، تمام تغییرات خوشایند و یا مضرنیست. این عدم تأثیر، به خصوص وقتی مصرف این مواد استمرار پیداکرده و مقدار مصرف روزانه آن افزایش می یابد و استفاده از آن به صورت یک عادت در                      می آید، بیشترمشهودخواهدبود در چنین حالتی احساسات دردناک تر شده، فکر متشنج تر گردیده و ترک عادت سخت تر می شود. تمام کوشش فرد و هدف او به  تهیه متعدد بیشتری از مواد متمرکز شده. روابط اجتماعی بسیارکمترشده و یا قطع می گردد و تمام عشق او در مواد و تمام نفرتش در تأمین کردن آن خلاصه می شود. موادمخدر مصرفی در نقاط مختلف جغرافیایی دنیا متفاوت است ولی این ازهرنوع که باشد بر تمام گروهای اجتماعی و اقتصادی راه دارند. موادکشیدنی، قرص خوراکی به تزریقی و استشناقی هستند. موادمخدرتفریحی به دلیل تغییراتی که درکار مغز ایجادمی کنند مورد استفاده قرارمی گیرند. و متأسفانه         می توانند بعد از برطرف کردن اثرمخدر، ضایعات دائمی در مغز بر جای گذارند. ازآنجایی که درمان اعتیاد اغلب با ناکامی رو به رو می شود باید در این زمینه به پیش گیری توجه بیشتری نمود                                (رفیعی فر وآقاجانی، 1389 ).

مصرف کنندگان توسط مردان همجنس باز و افراد دوجنس گرا اغلب با رفتارهای اجتماعی و جنسی آنها ترکیب می شود و درمان را مشکل می کند. ماهیت خاص این آسیب شناسی، شرایط خاصی را برای بیمارفراهم می کندکه با شرایط درمانی افراد دارای گرایش به جنس مخالف متفاوت است. به علت وجود این شرایط، بیمار درگیری کمی در درمان دارد و ممکن است اوایل درمان، از درمان خارج شود. موفقیت در درمان این گروه، به علت اینکه رفتارجنسی این بیماران، باعثHIV می شود اهمیت خاص دارد(راوسون، 1995). چالش های بالینی بااین گروه از بیماران و راهبردهایی برای بهبود پاسخ های درمانی اخیرا مطرح شده اند(فیشر[2]، 1991).

مواجهه طولانی مدت بارویدادهای استرس زای زندگی همچون سوء استفاده جنسی و جسمی با افزایش استعمال دخانیات، الکل و سایر مواد در ارتباط است(بختیاری، 1390).

اماکاملترین تعریف که مورد پذیرش متخصصان روانپزشکی  و روانشناسی می باشد توسط انجمن روانپزشکان آمریکا ارائه گردیده است. و از اعتیاد درDSM  تحت عنوان اختلال وابستگی به مواد تعیین و تبیین               می گردد. طبق تعریف مورد توافق روانپزشکان و روانشناسان”اختلال وابستگی به مواد”مجموعه علائم شناختی، رفتاری  و روانشناختی است که الگوی  از تکرار و بروز عوارض  تحمل، ترک اعمال اجباری راه  به همراه دارد (بختیاری، 1390).

ملاکهایDSMIVTR[3]

به  طورسنتی برای این که تعیین شودآیاکسی  به ماده ای معتاد است، پیدایی یک نشانگان ترک جسمانی ضروری بوده است. برای مثال چندین سال قبل تصور نمی شد که کوکایین اعتیادآور باشد، زیرا برای مصرف کنندگان آن در مدت پرهیز از مصرف این دارو، دچار نشانگان ترک آشکار نمی شدند امروز علایم جسمانی اعتیاد هنوز هم ضرورت دارد ولی برای تشخیص ضروری نیستند.

این ملاک ها سه ویژگی اساسی دارند:1.فقدان کنترل بر مصرف مواد 2. اختلال در عملکرد روزمره و مصرف مستمرماده، به رغم پیامدهای نامطلوب 3. سازگاری جسمانی یا هیجانی ماده، مثلاً ایجادتحمل یا نشانگان ترک.

بین سوء مصرف مواد و اعتیادتفاوت وجود دارد. مصرف ماده ای که خلق و رفتار را تغییر می دهد لزوماً سوء مصرف مواد تلقی نمی شود مگر آنکه عملکرد مصرف کننده را به  طرزی منفی تحت تأثیر قرارمی دهد. مشکل فردفقط موقعی اعتیادتلقی می شودکه نشانه های مرضی جسمی ترک یا تحمل نسبت به ماده مخدر وجوددارد (بهاری، 1388).

طبقه بندی انواع مواد

در حال حاضر در بخش وابستگی  و سوء مصرف مواد، واژه مواد می تواند به یک داروی قابل سوء مصرف، داروی تجویزشده یا یک سم اطلاق شود. مواد بحث شده به چندگروه طبقه بندی شده اندکه               عبارتنداز: موادافیونی[4]، کندسازها، موادمحرک[5]، توهم زاها(راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، 2000؛ مترجمان، نیکخو،آوادیس یانس، 1381).

INLINE  علل افت تحصیلی دانش آموزا چیه؟ 

موادافیونی

موادافیونی شامل افیونهای طبیعی(مانندمورفین)، افیونهای نیمه صناعی[6](مانندهرویین) و افیونهای مصنوعی[7]دارای عمل شبیه به مورفین(مانندکدیین، هیدرومورفین، متادون، اوکسی کدون، مپریدین و فنتانیل) است. داروهایی مانند پنتازوسین[8] و بوپرنورفین نیز که هر دو تاثیرات موافق(آگونیست) و مخالف(آنتاگونیست) افیونی دارند، از این طبقه مواد محسوب  می شوند زیرا ویژگی های موافق آنها اثرات فیزیولوژیایی و رفتاری مشابه آگونیستهای افیونی کلاسیک ایجاد می کنند. موادافیونی را به عنوان داروهای درد زدا، بیهوش کننده، ضداسهال، یا ضدسرفه تجویز می کنند. هرویین شایعترین داروی مورد مصرف در این گروه از مواد است و معمولاً به صورت تزریقی مصرف می شود ولی در این حال وقتی هرویین بسیارخالص در دست باشدآن را دودکرده یا “استنشاق”        می کنند. فنتانیل را تزریق می کنند ولی موادضدسرفه و ضداسهال را به صورت خوراکی مصرف می کنند و سایرموادافیونی نیز هم به صورت تزریقی و هم خوراکی مصرف می شوند(راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، 2000؛ مترجمان، نیکخو، آوادیس یانس، 1381).

موادآرامبخش، خواب آور یا ضداضطراب

موادآرامبخش، خواب آور یا ضد اضطراب شامل بنزودیازپین ها، داروهای شبه بنزودیازپینی مانند زولپیدم  و زالپلون کارباماتها(مانندگلوته تیمید، مپروبامات) باربیتوراتها(مانند سکوباربیتال) و خواب آورهای شبه باربیتوات(مانندگلوته تیمید، متاکوالون) است. این طبقه از موادشامل همه داروهایی است که به عنوان خواب آوارتجویز  می شوند و نیز تقریباً همه داروهای تجویزی ضد اضطراب را شامل می شود. داروهای ضداضطراب غیر بنزودیازپینی(مانند با سپیرون، ژپیرون) جزو این طبقه محسوب نمی شوند .بعضی از داروهای مربوط به این طبقه مصارف بالینی مهم دیگری نیزدارند(مانند داروهای ضدتشنج). این داروها مانند الکل کندکننده مغزبوده و می توانند باعث اختلالهای مشابه ناشی از مواد و اختلالهای مصرف موادگردند. مقادیر زیاد داروهای آرامبخش، خواب آور یا ضداضطراب به ویژه اگر همراه با الکل مصرف شوند می توانند مرگ آور باشند. این داروها را می توان هم با نسخه پزشک هم از منابع غیرقانونی  به دست آورد. گاهی اوقات کسانی که این داروها را با نسخه تهیه می کنند احتمال داردآنها را مورد سوء مصرف قرار دهند و برعکس آن، بعضی از افرادی که این مواد را از”بازارسیاه” به دست می آورند به آنها وابستگی یا سوءمصرف پیدا نمی کنند. داروهایی که آغاز عمل سریع و یا مدت اثرکوتاه تا متوسطی دارند ممکن است بیشتر در معرض سوءمصرف قرارداشته باشند(راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، 2000؛ مترجمان، نیکخو،آوادیس یانس، 1381).

توهم زا

این گروه از مواد متنوع شامل ارگوت [9] و ترکیبهای مربوط به آن(مانند اسیددی اتیل آمیدلایسرجیک یاLSD و دانه های نیلوفر[10])، فنیل الکیل آمینها(مانند مسکالین، دی متوکسی، متیل آمفتامین هم نامیده می شود)، ایندول آلکالوییدها(مانند سایلوسایبین[11]، یادی متیل تریپتامین) و سایر ترکیب های گوناگون است. این گروه شامل فن سایکلیدین و حشیش و ترکیب های فعال آن مانند دلتا نمی شود. هرچند این مواد می توانند اثرات توهم زا ایجادکنند ولی جداگانه مورد بحث قرارگرفته اند زیرا از نظر سایر تأثیرات روانی و رفتاری تفاوتهای چشمگیری دارند. موادتوهم زا را معمولا به صورت خوراکی مصرف می کنند(راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، 2000؛ مترجمان، نیکخو،آوادیس یانس، 1381).

محرکها

این گروه از داروها به عنوان محرک، ایجادکننده هیجان و انرژی است و موجب تحریک فعالیت سلسله مرکزی اعصاب می گردد. این داروها معمولاً برای افزایش هوشیاری، ایجادتحمل زیاد برای بیدار ماندن به مدتی طولانی، جهت کنترل اشتها و ایجاداحساس نشاط به کار می رود. این گروه داروها در پزشکی مصرف محدودی دارند، محرک ها می توانند ایجاد وابستگی شدید روانی کنند. به طورمثال وابستگی که به وسیله(کراک) ایجاد می شود، سریع ترین و قوی ترین وابستگی است که معتادحتی نمی توانند برای مدت کوتاهی آن راکنار بگذارد و باید مرتباً درحال استعمال آن باشد. مشهورترین مواد و ترکیبات اعتیادآور این گروه آمفتامین ها و فرآورده های کوکا است(راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی،2000؛ مترجمان، نیکخو،آوادیس یانس، 1381).

تعریف متامفتامین

متامفتامین یاکرییستال- مت که به نامهای خیابانی دیگری همچون شیشه نیزمشهور است و در حال حاضر بیشترین ماده روانگردانی است که مورد سوءمصرف قرار می گیرد(شریعتی راد،1390). امروزه برخی ازاین داروها، از جمله آمفتامین ها و ترکیبات وابسته به آن به عنوان مهمترین داروهای صنعتی و شیمیایی مورد سوءمصرف در تمام جهان شناخته شده است. این ترکیبات گرچه قدمت طولانی دارند ولی مسئله سوءمصرف آن پدیده ای نوپاست(اختیاری،1388).

متامفتامین، نخستین بار به سال 1893 میلادی توسط یک شیمیدان ژاپنی به نام ناگایوشی ناگایی تهیه گردید، ساخت فرم کریستالی این ماده، درسال 1919 میلادی و توسط شیمیدان ژاپنی دیگری بنام آکیرا  اوگاتا انجام گرفت و پس از آن به مقدار فراوان جهت استفاده ارتش های ژاپنی و آلمانی نازی در جنگ جهانی دوم مورد تولید انبوه قرارگرفت(شریعتی راد،1390).

این دارو در نخستین سالهای جنگ جهانی دوم تاپایان آن، برای حفظ توجه و دقت در خدمه تانک ها وکشتی ها به صورت مشکلات میان سربازان آلمانی توزیع  می گردیدکه به آن “شکلات پرواز” می گفتند و حتی برای افزایش راندمان کاری در بخش صنایع این دارو بین کارگران نیز توزیع می شده است. پس از سقوط هیتلر و دستیابی ارتش متفقین به آزمایشگاهای تحقیقاتی ارتش آلمان نازی، اطلاعات محرمانه تولید این دارو در دست نیروهای متفقین افتاد و روش ساخت آن به”روش نازی”شهرت یافت. و از آن زمان تاکنون به طور قانونی و به نام تجاری رادزوکسین و در ایالات متحده آمریکاتولید می شود(شریعتی راد،1390).

INLINE  فرهنگ سوزی یا سوختن در فرهنگ؟ 

در دهه 1950 میلادی، پس از دست یابی مردم ژاپن به آزمایشگاهای تحقیقاتی ارتش، این دارو به طورگسترده در میان مردم سرخورده از جنگ رواج پیداکرد و به صورت یک اپیدمی درآمد تا آنکه در اواخر دهه 1950 ، مصرف متامفتامین در ژاپن ممنوع گردید. اگرچه تاریخ مشخصی برای ورود این ماده روانگردان به ایران وجودندارد، ولی به نظرمی رسدکه در نخستین سالهای دهه2000 میلادی با افزایش مسافرت ایرانیان به کشورهای آسیایی جنوب شرقی و آشنایان آنان به این داروی محرک که اصولا درکلوب های شبانه مورداستفاده قرار می گرفته است، در ابتدا واردات این داروها و سپس تولیدآن درایران نیزآغازشد)اصفهانی، رضازاده، سیگاری، فرهودی، شیبانی و همکاران،1390).

شیوع متامفتامین در بعضی نواحی امریکا افزایش پیداکرده است و اکنون تهدیدسلامت عمومی به حساب       می آید(آنجلین[12]و راوسون[13]، 2000).

اخیراً شواهدی از افزایش سریع تولید محرک ها و استفاده اش جورجیا و نواحی جنوب آمریکا و در مردان همجنس باز در شهر نیویورک به دست آمده است(مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها، 2002؛به نقل از باریکانی، 1387).

طبق گزارش ملل های متحد، بیشتر از 35 میلیون نفر به طور منظم، متامفتامین را استفاده می کنند. در مقابل، جهان(اغلب شمال امریکا) و مصرف هرویین به کمتر از 10 میلیون محدودشده است(شریعتی راد، 1390). بر پایه این گزارش حدود 60  درصد سوءمصرف کنندگان متامفتامین در قاره آسیا زندگی می کنند و بیشترین مصرف کنندگان در فواصل سنی 15 تا 64 سال قراردارند(شزیعتی راد،1390).

بر پایه گزارش دیگری از این سازمان، در سال 2004 بیشترین میزان سوءمصرف متامفتامین درکشورتایلند( 6/5% در سال2001) نبوده (مستشاری و وزیریان،1382). و سایرکشورهایی که با معضل سوءمصرف متامفتامین دست و پنجه نرم می کنند به ترتیب میزان شیوع آن عبارتند از استرالیا(4% درسال2001)، نیوزلند(4/3% در سال2001)، فیلیپین(8/2% درسال2000)، هندوراس(5/25 درسال1997)، انگلستان (6/1% درسال2003)، ایالات متحده آمریکا(4/1% درسال2002) ، و در  نهایت ژاپن(3/0% درسال2001) مرکز کنترل و پیشگیری از بیمای ها،2002؛ به نقل ازباریکانی، 1387).

اثرات متامفتامین

همه محرک ها قابلیت به وجودآوردن وابستگی روانی شدید را دارند. مصرف متامفتامین ممکن است سبب ایست قلبی،کوما، و در نهایت مرگ شود(بهاری، 1388). مصرف متداول آن سبب می شود فرد پرخاشگر، دارای سوء ظن و پارانوئید و رفتارهای پرخطرجنسی شود. خطرخودکشی در میان افراد بسیار بالاست. مصرف طولانی مدت سبب به وجودآمدن آسیب های شدید درد ندان ها، استخوان ها، ریه، کبد، کلیه می شود. سایر اثرات شامل موارد ذیل است: سوءتغذیه، اختلالات پوستی، اختلالات جنسی، زخم معده، بیماری در اثرکمبود ویتامین، کاهش وزن، افسردگی، اختلالات تکلم و فکر، توهم و هذیان  می باشد(مکری و اختیاری، 1388).

افزایش مصرف آمفتامین های تزریقی موجب کاهش سلامتی می شود. اولاً وسایل تزریقی که توسط مصرف کنندگان آمفتامین استفاده می شود و اعمال جنسی ناسالم ممکن است، HIV و سایر بیماری های عفونی خطرناک مانند هپاتیت C را منتقل کند. مصرف کنندگان آمفتامین جوانتر از مصرف کنندگان شبه افیون هستند. لذا فعالیت جنسی بیشتر و امکان داشتن سطح بالایی از رفتارهای جنسی ناسالم، ممکن است ازطریق آثار دارویی آمفتامین تسهیل گردد(لیندبرگ، بوگسس و ویلیامز[14]،2000).

MA به طور زیادی توسط مردان همجنس باز مصرف می شود و به طور زیادی با رفتارهای جنسی پرخطر، که یک عامل انتقال HIV است، مرتبط است(شاپتاو، راوسون و لینگ[15]، 1997).

مشاهده های بالینی در مرکز ملی مطالعات اعتیاد ایران نشان می دهدکه افرادی که تحت درمان نگهدارنده متادون هستند، حتی پس از طول درمان طولانی، در معرض خطرسوءمصرف متامفتامین قراردارند. برای توضیح این پدیده تئوری های مختلفی وجوددارد، از جمله اینکه مصرف متادون در درازمدت منجر به کاهش میل جنسی شده و افراد تحت درمان به منظورگریز از آن آسیب، اقدام به مصرف مواد می کنند(صرامی، قربانی، و  مینویی1392).

ویژگی های دموگرافیک مصرف شیشه همچنین تغییر یافته است. در حالی که شیشه در ابتدا توسط افراد با تحصیلات کمتر، وضعیت اجتماعی اقتصادی پاینتر استفاده می شد. هم اکنون مصرف کنندگان شیشه، مردان همجنس باز، دوجنس گرا و نوجوانان هستند(آنجلین[16]و راوسون، 2000).

1 _  Diclemente

1  _ Fisher

2  _ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders

1 _  opiod

2 _  metamphetamine

3 _  semisynthetics

4 _   synthetics

5 _  pentazocine

1 _ ergot

2 _  morning glory seeds

3 _  psilocybin

1 _  Angline

2 _   Rawson

1 _  Lindberg & Boggess & Williams

2 _  Shoptaw & Rawson & Ling

1 _  Anglin